अब्द शब्द

११३. काही कविता: १९ पालवी

2012-02-14T10:50:00.000+05:30

मन रंगात रंगले
रंग मनाला लागेना;

भोगताना सारे काही
मन काहीच भोगेना;

आस सावळ्याची नाही
मन आधार मागेना;

जाणायची वेळ झाली
तरी मन हे जागेना.

मन गवसता त्याची
खूण पुसटशी झाली;

खोळ चढवून पुन्हा
नवी पालवी ही आली.

पुणे २६ मार्च २००५,

११२.नेहमीचेच

2012-02-07T14:38:00.001+05:30

दोन दिवसांपूर्वीची गोष्ट. मी मेट्रोतून येत असताना एक दहा वर्षाचा मुलगा आणि त्याची आई माझे सहप्रवासी होते.
दहा वर्ष म्हणजे काही 'समज नसणारं' वय नाही मानता येणार आजच्या काळात.
तो मुलगा त्याच्या घाण बुटांसह सीटवर उभा राहून वरच्या कड्यांना लोंबकळत होता.
दोन मिनिटे झाली, तीन झाली ..

पाच मिनिटांनी मी त्या मुलाला म्हटलं, "बेटा, इस सीटपे आगे लोग बैठेंगे. आप गंदे शूज रखकर उस सीटपर खडे मत रहना, सीट गंदा हो रहा है वह ..."
मी हे शांत समजुतीच्या स्वरांत बोलले, कारण 'मूल लहान आहे, मी मोठी आहे' याच मला भान होत.

त्यावर त्या मुलान लगेच मला दरडावून सांगितलं, "इस सीट पे मेरा नाम लिखा है'.
मला एकदम त्याने माझ्या कानफाटात मारल्यासारखं वाटलं. तरीही मी हसून पुन्हा म्हटलं, "बहुत तेज दिमाग है आपका ..."

त्याच्या आईने त्याला जरा दटावलं अस बोलण्याबद्दल - 'ऐसा मत बोलना' असं ती म्हणाली. पण घाण बूट त्या सीटवर ठेवण्याबाबत काहीच नाही.

आसपासच्या स्त्रियांनी माझ्याकडे अपेक्षेन पाहिलं. आता भांडण रंगणार, काहीतरी करमणूक होणार अशी त्यांची अपेक्षा होती बहुतेक.

मी शांत राहिले. एका मर्यादेपलिकडे डोक भिंतीवर आपटण्यात काही अर्थ नसतो हे मला माहिती आहे.

माझ्या मनात आलं - हे पोरग पुढे काय प्रकारचं नागरिक बनणार हे स्वच्छ दिसतच आहे. अशा प्रसंगी आई-वडिलांची, अन्य पालकांची भूमिका काय असावी? काय असते साधारणपणे?

आपली फक्त 'बघ्यांची' भूमिका असावी? का आपण प्रयत्न करावा बदल घडवून आणण्याचा? ते करताना कटुता कशी टाळायची? स्वतःला मनस्तापापासून कस अलिप्त ठेवायच?
हे खरे तर नेहमीचेच .. म्हणून मीही निर्ढावले आहे का या सगळ्याला?

काय वाटतय इतरांना?

पूर्वप्रसिद्धी: http://mimarathi.net/node/8076

१११. संशयाचा फायदा

2012-01-31T23:35:00.000+05:30

“तुमच नाव काय?” फोनवरचा अपरिचितआवाजातला प्रश्न ऐकून मी दचकते.

मी त्या प्रश्नाच उत्तरद्यायला तयार नाही फारशी – स्वाभाविकच.

म्हणजे प्रश्न काही तसानवा नाही. अनेकदा याच उत्तर द्याव लागत. आणि स्वत:च नाव लपवून ठेवण्यात मलास्वारस्य नाही.

पण आत्ता मी फोन लावते आहेतर तो दुस-याच कोणाकडे गेला आहे. मला वाटत नेहमीसारखी ‘क्रॉस- कनेक्शन’ची भानगडअसणार. पण नाही. समोरचा माणूस टेलिफोनकंपनीच नाव घेतोय. तो सांगतो की ‘ग्राहकांची ओळख पटवण्याची’ प्रक्रिया चालू आहे. मीमाझी ओळख पटवेपर्यंत मी केलेले सगळे फोनत्याच्याकडेच जाणार. थोडक्यात त्याच्या प्रश्नांची उत्तर देण्याविना माझ्या हातातदुसरा पर्याय नाही.

मला अशी ‘दुसरा पर्याय नसण्याची’ परिस्थिती आवडत नाही.मग मी हमखास पर्याय शोधायला लागते.

पण तूर्तास मी मुकाटयानेत्याला माझ नाव सांगते.

“पूर्ण नाव सांगा”, तोओरडतो. मी तेही सांगते.

“तुमच लग्न झालय कां?”पुढचा प्रश्न.

आता हे जरा जास्तच होतय,मर्यादा ओलांडून चाललय असं मला वाटत.

लग्नाबाबतच्या प्रश्नातहीनवीन काही नाही. तुम्ही मला अतिशयोक्ती करायची परवानगी दिलीत; तर ‘या प्रश्नाचउत्तर आजवर मी लाखो वेळा दिलय’ अस मी सहज म्हणू शकते. लोकांना कौटुंबिक –खर तरखासगी स्वरूपाचे – प्रश्न विचारण्यात फार रस असतो. घरी कोण असत, किती शिकलात, लग्नझालं कां, मुलबाळ किती, नोकरी करता का, पगार काय मिळतो – एक ना दोन हजार प्रश्न!सर्वेक्षणासारख्या कामात गरज पडते तेंव्हा मी असे प्रश्न विचारते – विचारावेच लागतातमला – पण एरवी मी त्यांच्या फंदात पडत नाही. अशी माहिती मिळून कोणाची ओळख होते असंमला वाटत नाही. पण कुणी मला ते विचारले तर मात्र मी उत्तर देते – टाळत नाही. मीमागची जवळजवळ पंचवीस वर्ष लोकांबरोबर काम करते आहे. रोज मी कोणत्या तरी नव्यागावात याच प्रश्नांची उत्तरं देत असते.

मी जर लोकांना हे प्रश्नविचारते आणि त्यांच्याकडून उत्तराची अपेक्षा करते – तर त्यांनाही मला ‘खासगी’ प्रश्नविचारायचा अधिकार आहे हे माझ एक तत्त्व आहे. फक्त मी प्रश्न विचारायचे आणि त्यांनामात्र तो अधिकार नाकारायचा हे फारच एकतर्फी होईल याची मला जाणीव आहे. लोकांवरविश्वास टाकण्याचा माझा स्वभाव आहे – त्यामुळे माझ्या भावना, माझे विचार, माझ्याकल्पना, माझ्या आयुष्यातली वास्तविकता हे सगळ त्यांना सांगायला मला संकोच वाटतनाही. क्वचित प्रसंगी ‘मला हे तुम्हाला आत्ता सांगता नाही येणार’ किंवा ‘माझीइच्छा नाही तुम्हाला सांगायची’ असही मी म्हणते आणि साधारणपणे लोक हे हसून घेतात. त्यांचीसंवेदनशीलता बहुतेक वेळा वाखाणण्यासारखी असते.

पण एखादी व्यक्ती आपल्यासमोर असते तेव्हा अशा प्रश्नाची उत्तरं देण वेगळ – इथं हा गृहस्थ फोनवर मला हेविचारत होता.

ज्यांच्यासमवेत मी काहीवेळ घालवते – त्यांच्या प्रश्नांची उत्तरं देण वेगळ – इथं काही तस नव्हत.

मलाही जेव्हा प्रश्नविचारायची मुभा असते तेव्हा त्यांच्या प्रश्नांची उत्तरं देण वेगळ – इथं मात्रएकतर्फी कारभार होता.

मला कोणतीच गोष्ट एकतर्फीआवडत नाही.

मी प्रसंगाची सूत्र हातातघेतली.

“हे पहा श्रीमान,ग्राहकाची ओळख पटवण्यासाठी वैवाहिक स्थितीचा प्रश्न आवश्यक आहे असं मला वाटत नाही,”माझा स्वर नियंत्रित होता पण नक्कीच मैत्रीचा नव्हता. “शिवाय तुम्ही खरोखरच या टेलिफोन कंपनीचे आहात कां याची खात्री करूनघेण्याचे कोणतेच साधन आत्ता माझ्या हातात नाही. (कारण मी केलेला फोन मधेच यांनाजोडला गेला होता), त्यामुळे मी तुमच्या या प्रश्नाचे उत्तर देवू शकत नाही आणि देवू इछितही नाही. तुम्ही टेलिफोन कंपनीचे असलात तरीतुम्हाला हा प्रश्न विचारायचा अधिकार नाही. “ ठामपणे बोलायला लागले की मी माघारघेत नाही.

“मग मला तुमच कनेक्शनतोडाव लागेल” तो गृहस्थ तितक्याच ठामपणे म्हणाला.

“माझ्याबद्दल काही तक्रारनसताना आणि पूर्वसूचना दिल्याविना तुम्ही असा फोन बंद करू नाही शकत” आता मला जरा राग यायला लागला होता.

“तुम्ही माझ्या प्रश्नाचउत्तर द्या; नाहीतर तुमचा फोन लगेच बंद होईल,” त्याने मला धमकावलं.

मी उत्तरं दिलं नाही. पुढच्याक्षणी माझा सेलफोन बंद झाला. मी फोन करू शकत नव्हतेच पण मलाही कोणी फोन करू शकत नव्हते. हे जरा अती झाले.म्हणजे येणारे फोन तरी चालू ठेवायला पाहिजे होते त्यांनी. हे घडलं तेव्हा संध्याकाळचे साडेसात झाले होते फक्त.

मागच्या तीन वर्षांपासून मीबी. एस. एन. एल. चा ‘सेलवन’ वापरते आहे. खेडोपाडी हिंडताना त्याची रेंज चांगलीअसते त्यामुळे सेलवन बद्दल माझी कसलीही तक्रार नाही. शिवाय त्यांचे रोमिंग फारमहाग नाही. पण मी दिल्लीत आले आणि इथं बी. एस. एन. एल.च्या रेंजचे वांधे आहेत हेलक्षात आलं. फोन मला धड घेताही येत नव्हते – करण्याची बाब तर लांबच! मग मलामुकाट्याने दुस-या कंपनीची सेवा घ्यायला लागली. मी शहाणपणाने बी. एस. एन. एल . पणचालूच ठेवला होता - असावा हाताशी पर्यायम्हणून.

या नव्या कंपनीला मी सेवाघेताना योग्य ती कागदपत्र दिली होती त्याला काही महिने उलटून गेले होते. या कंपनीन‘ग्राहक ओळखी’संबंधात मला ना काही संदेश पाठवला होता ना त्यानी आपण होऊन मला फोनकेला होता. त्याऐवजी माझा बाहेर जाणारा फोन वळवून त्यांचा माणूस (तो तसा असलाचतर!) माझ्याशी बोलत होता. शिवाय तो माणूस काही नीट बोलत नव्हता – उद्धट होता तोएकंदरीत. त्या सगळया विचारांसह फोन बंद होण्याचा मला खरच वैताग आला. मीज्याच्याकडून फोनसेवा घेतली होती, त्या डीलरला फोन केला, पण त्याला काही समजतनव्हत मी काय म्हणत होते ते. रात्र झाली असल्याने मीही फार काही करू शकत नव्हते.मग मुकाट्याने झोपले.

जेव्हा एखाद्या ‘व्यवस्थेचा’आपल्याला त्रास होतो, तेव्हा ती सगळी व्यवस्था मोडीत काढण्याकडे आपला कल असतो. पणमला अनुभवाने हे माहिती आहे की एखाद्या असंवेदनशील , बेजबाबदार, बेशिस्त, असमंजस,उद्धट माणसावरून मी पूर्ण व्यवस्थेबद्दल माझ मत बनवण्याची घाई करू नये. अशीस्वार्थी माणसं पूर्ण व्यवस्थेलाच वेठीस धरणार नाहीत हे आपणही पाहायला हवं. अशामाणसांच्या माध्यमातून व्यवस्थेचे कच्चे दुवे दिसतात हे खरच – पण ते म्हणजे काहीपूर्ण चित्र नसत कुठेच! व्यवस्था आणि व्यवस्थेचा चेहरा आपल्यासमोर घेऊन येणारीव्यक्ती यात फरक करायलाच हवा. व्यवस्था चुकीची असेल तर त्याविरुद्ध लढायला पाहिजेयात शंकाच नाही – पण ते करताना एखाद्यामाणसावरचाच राग आपण व्यवस्थेवर काढत नाही ना हेही पाहिलं पाहिजे.

जय नावाच्या माझ्या एकामित्राकडून त्या कंपनीच्या संबंधित अधिका-याचा इमेल मला मिळाला होता – त्यावर मी दुस-या दिवशी सकाळी साडेदहाच्या सुमारासलिहिलं. कंपनीच्या संकेतस्थळावर ग्राहक सेवा केंद्राचा पत्ता होता, तिकडेही तेचपत्र पाठवलं इमेलद्वारे. एका बैठकीत तिथले एक वरिष्ठ अधिकारी मला भेटले होते –त्यांनाही त्या पत्राची प्रत पाठवून दिली. त्यात मी घटनाक्रम सविस्तर – जसा झालातसा – लिहून पुढे म्हटलं, “मी एक जबाबदार नागरिक आहे. सध्याच्या वातावरणात ग्राहकओळख पटवण्याची गरज मला समजते. पण त्याचबरोबर तुम्ही जी पद्धत त्यासाठी उपयोगातआणली ती मला आवडली नाही. ज्याची ओळख पटून तुम्ही सेवा दिलीत अशा माझ्यासारख्या ग्राहकालामी जणू काही दहशतवादी आहे अशा थाटात तुम्ही वागवावं याचं मला दु:ख झालं. माझी काहीचूक नसताना तुम्हाला अस वागण्याचा अधिकार नाही.” हे लिहून झाल्यावर ग्राहकांनात्रास होणार नाही यासाठी काय सुधारणा करता येईल याबद्दलचे माझे विचार मी लिहिले.मी सोबत माझ्या घरचा पत्ता (जो मी त्याना आधीच दिला होता) आणि माझा कार्यालयीनपत्ताही कळवला.

हे सगळ निस्तरायला पुढचेकिमान चोवीस तास तरी लागणार हे मी गृहित धरलं होत. त्या वेळात उत्तरं नाही आलं, तरपुढे काय करायचं याचाही मी बेत केला होता.

पण आश्चर्य म्हणजे मला तासाभरातकंपनीचा झाल्या गोष्टीबद्दल सखेद माफी मागणारा संदेश आला. त्यांनी मला सेवा पुन्हासुरु करण्याविषयीची सविस्तर माहिती – आधी कायकरायच, मग काय, त्यानंतर काय – पाठवली. ती वापरून मी फोन सुरूही केला.

एक बेजबाबदार, असंवेदनशीलमाणूस – व्यवस्था कोलमडते.

एक संवेदनशील आणि जबाबदारमाणूस – व्यवस्था चालते.

पण माझ्या मनात काही शंकाआहेत.

प्रत्येक तक्रारीच यापद्धतीन त्वरित निवारण होत कां? प्रत्येक ग्राहकाची तक्रार इतक्या गांभीर्यानेघेतली जाते कां? कां मी जे कामाच ठिकाण त्यांना कळवल – त्याचा परिणाम झाला हा?त्यांच्या वरिष्ठ अधिका-याला मी ओळखत होते (आणि ते मला ओळखत होते) त्यामुळे झटपटहालचाल झाली कां?

ग्राहक ओळखीच्या नावाखालीअसे खासगी प्रश्न विचारण कंपनी खरच थांबवेल कां? त्यांची पद्धत सुधरेल कां?त्यांचे लोक अधिक नम्र आणि संवेदनशील होतील कां?

माहिती नाही.

मी त्यांना ‘संशयाचा फायदा’देतेय.

आपण तेच तर करत असतोपुन्ह्पुन्हा.

२०१० मध्ये घोटाळे झाले –तरी आपण २०११ मध्ये , पुढे २०१२ मध्ये सगळ काही सुरळीत होईल अशी अपेक्षा करतोच की!२०१२ला आपण ‘संशयाचा फायदा’ देत असतो.

लोकशाहीची पूर्ण व्यवस्थाच‘संशयाचा फायदा’ देणारी आहे – मग ते नेते असोत, पक्ष असोत, मतदार असोत, पत्रकारअसोत..... भ्रष्टाचार विरोधातलं आंदोलन असो ....

काही वेळा आपले सहकारी,शेजारी, ओळखीचे लोक, मित्र-मैत्रिणी अनपेक्षितपणे वाईट वागतात .... पण आपण ‘ठीकआहे, झाल असेल काही तरी तेव्हा ‘असं म्हणत त्यांना संशयाचा फायदा देतोच की ...

कधी कधी आपणही बदलतो. आजवरजे वागत आलो होतो, त्यापेक्षा वेगळ वागतो एकदम. त्यावेळी तर्काचा, अनुभवाचा...कशाचा तरी आधार घेऊन आपण आपल्या वागण्याच समर्थन करतो .... अशा वेळी आपण स्वत:लाही‘संशयाचा फायदा’च देत असतो.

नियम, शिस्त, व्यवस्था,परंपरा ..... या सगळ्याला एक चौकट आहे .... ती मोडली जाते – भल्यासाठी किंवा बु-यासाठी - तेव्हा संशय येतो. पण त्या व्यवस्थेवर आंधळा विश्वास ठेवून स्वत;ला त्रास करूनघेण्यापेक्षा अपवाद म्हणून संशयाचा फायदा देण आणि घेण परवडल.

विशेषत: अशा ‘संशयाच्याफायद्यातून’ सुख, शांती, समाधान मिळत असेल तर नक्कीच!

११०. पडले तरी ...

2012-01-26T22:35:00.002+05:30

फोन वाजला. गप्पा सोडून बाहेर गेले.

एक फोन, त्यातून दुसरा, त्यातून तिसरा असं करत मी चांगली अर्ध्या तासाने आत आले.

मी आल्यावर क्षणभर शांतता.

अंदाज होताच मला, तरीही मी निरागसपणे विचारलं, "काय बोलत होतात एवढ?"

"मी आल्यावर शांत का झालात?" हा मी स्पष्ट न विचारलेला प्रश्न अगदी स्पष्ट होता.

"तुझ्याबद्दलच बोलत होतो अर्थात" धनश्री म्हणाली.

मी अनेक किस्से देते त्यांना बोलायला त्यामुळे त्यात मला काही नवं नव्हत, त्यांनांही नव्हत!

आज मी चुकीच्या ठिकाणी उतरले होते. जागेची खात्री न करताच चारचाकी सोडून दिली होती.

मग रिक्षावाले नाही म्हणाले - कारण मला बरोबर विरुद्ध दिशेला जायचं होत.

त्यावर रस्ता ओलांडून पलिकडे जाण्याचा पर्याय माझ्याकडे होता.

किंवा त्याहून म्हणजे एक फोन केला तर कोणीही मला तिथवर घ्यायला आलं असत - अगदी आनंदाने.

पण मी चालायला सुरुवात केली.

रस्त्यावर फारशी वाहतूक नव्हती. सुनसान होता रस्ता.

आजूबाजूला घरं - दुकान नव्हती. माणसही नव्हती.

एकदम शांतता.

पण हवा मस्त होती.

मला चालायला मजा येत होती.

सामान हातात थोड कमी असत तर चाललं असत - पण त्याने फार काही बिघडत नव्हत.

अशा रीतीने मी पाउण तास उशीरा पोचले होते.

आणि त्यावरच माझ स्पष्टीकारण जेमतेम देऊन झालं होत, तोवर मी फोनमुळे बाहेर गेले होते.

"तुझा दृष्टिकोन फार सकारात्मक आहे , मला हेवा वाटतो तुझा ..." प्रिया म्हणाली.

"आणि कोणत्या अडचणींना घाबरत नाहीस तू" अनुराधा म्हणाली.

"असलं बोलून तुम्ही तिला बिघडवून टाकताय अजून" जयेश एकदम वैतागला होता.

"का रे बाबा?" अमित बोललाच.

"अरे, ही चुकून भलतीकडे उतरली .. म्हणजे हिला इतक्यांदा इथ येऊनही रस्ता कळला नाहीये..." जयेश म्हणाला.

"त्यात भर म्हणजे रिक्षा करावी किंवा आपल्याला फोन करावा हे तिला सुचलं नाही. ..." जयेशच चालूच.

"हो रे बाबा, पण मला चालायचं होतच .. कितीतरी दिवसांत मी अशी एकटी चालले नव्हते .. मग घेतली संधी ..." मी त्याला जरा शांत करायचा प्रयत्न केला.

"तुला अंदाज होता तू किती मागे उतरली आहेस ते?" त्याने माझ्यावर नजर रोखत विचारलं.

"मला वाटल पंधरा मिनिटांत पोचेन मी इथवर .. " मी सांगायचा प्रयत्न केला.

"हेच मला तुझ आवडत नाही ..." आता संतोष खेळात सामील झाला.

"अरे बाबांनो, माहिती आहे ना तुम्हाला हिचा स्वभाव ...." कीर्ति माझी बाजू घेत म्हणाली.

"बदलायला नको का हा हिचा स्वभाव?" जयेश मला आज एवढ्या गांभीर्याने का घेत होता, माहिती नाही.

मग बराच काळ सगळ्यांनी एकेमेकांना सुनावण्यात गेला. मी शांत होते. मला अशी चर्चेच्या केंद्रस्थानी असण्याची सवय नाही. एरवी मी विषय बदलला असता .. पण आज मला कोणी दाद देत नव्हत.

काही काळाने एक गोष्ट - जी बहुतेक जयेश, अमित, संतोष. ऋतुजा. मेघना मघापासून सांगायचा प्रयत्न करत होते - माझ्या लक्षात आली.

एखाद्या प्रसंगात सकारात्मक दृष्टिकोन असण ही बाब वेगळी.
पण मी प्रत्येक प्रसंगातून - मला काहीतरी शिकायला कसे मिळालं, मला त्यात कशी मजा आली यावरच लक्ष केंद्रित करत असते! हा माझा एक स्वभाव बनला आहे.
ज्याच वर्णन आणखी एका प्रकारे करता येईल. ते म्हणजे 'पडले तरी नाक वर...'
सकारात्मक दृष्टिकोनाच्या गोंडस नावाखाली मी केवळ बदलायला नकार देत आहे असं नाही तर मी माझ्या अहंकाराला पण खतपाणी घालते आहे.

मी हसून म्हणाले, "बरोबर. एकदम कबूल. मला माझा स्वभाव बदलायला पाहिजे हे मला पटलं आहे ..."
त्यावर सगळ्यांनी निश्वास टाकला.

त्यांचा आनंद क्षणभरच टिकला पण.
कारण पुढच्याच क्षणी मी मूळ पदावर जात म्हणाले, "आता यावर एक लेख लिहायला हरकत नाही ...."

१०९. इडली आणि पनीर

2012-01-18T23:14:00.000+05:30

‘तू जाशील का चेन्नैला एका सेमिनारसाठी’अस मला विचारलं, तेंव्हा मी लगेचच तयार झाले. चेन्नैला जायची संधी आली की मी एकापायावर तयार असते. तशी या शहरात मी एखाद्या रात्रीपुरता मुक्काम वगळता फारशी कधीराहिलेली नाही. पण अनेकदा कन्याकुमारीला जाण्यासाठी मुंबईहून थेट तिकीट नाहीमिळालं; की चेन्नैला यायच आणि पुढची गाडी पकडायची असा खात्रीचा पर्याय असायचा.पुदुच्चेरीला जायची वाटही इथूनच आणि एकदा मी रमण महर्षी आश्रमात गेले तीही इथूनच.म्हणून चेन्नैची माझी फार ओळख नसली तरी या शहरावर माझ प्रेम आहे. चेन्नैवरच्याप्रेमाच आणखी एक छुपं कारण म्हणजे मला फिल्टर कॉफी आवडते आणि ती तिथं सहजगत्यामिळते, भरपूर मिळते. दहीभात खावा तर तिथलाच! आज ते शहर बदललं आणि मी तर त्याहूनअधिक बदलले – पण चेन्नैच माझ नातं मात्र मजबूत आहे.

चेन्नैला पहिल्या रात्री जेवणात उत्तरभारतीय (म्हणजे पंजाबी) पदार्थ पाहून मी चकित झाले. त्या हॉटेलमधले वेटर्स छानहिंदी बोलत होते. दहीभात नाही हे ऐकल्यावर मी वेगवेगळे पर्याय देत गेले आणिदुर्दैवाने त्यापैकी एकही मिळत नव्हता. वेटरला माझ्या मागणीच नवल वाटत होतं, हेउघड होत. शेवटी त्यांच्यातला (बहुधा वरिष्ठ) वेटर येऊन मला म्हणाला, “मी तुम्हाला सर्वोत्कृष्ट उत्तर भारतीय जेवण देतोय, ते खाऊन तर बघा,तुम्ही दही- भात विसरून जाल ..” खाण्याचे माझे फारसे नखरे नसतात.त्यामुळे मग मी पनीर, पराठा, आलू असे काहीबाही खाल्ले आणि भूक निभावून नेली.

दुस-या दिवशी सकाळच्या नाश्त्यातकॉर्नफ्लेक्स, डबाबंद फळांचा रस, ब्रेड, बटर, ऑम्लेट, पुरी -भाजी ... असे ठराविक पदार्थ होते आणि त्याच्याजोडीला होती नेस कॉफी. पुढचे दोन दिवस नेस कॉफीच मिळत राहिली – फिल्टर कॉफीचीनामोनिशाणी नव्हती कोठेच. मी चेन्नैमध्ये आलेय की दिल्लीत असा प्रश्न मला पडला.माझ्या सोबतचे बहुतेक लोक तामिळनाडू, आंध्र प्रदेश, कर्नाटक आणि केरळ याराज्यांतले होते आणि ते हे पंजाबी पदार्थ आवडीने खात होते – त्यांची कोणाचीच काहीतक्रार नव्हती.

मग मी वेटर्सशी गप्पा मारल्यावर मलागंमतीदार माहिती मिळाली. या हॉटेलचा मालक होता पाटणा शहरातला एक माणूस. बहुतेकसारे वेटर्स पाटणा आणि इलाहाबादमधून आलेले होते. त्यामुळे ते पंजाबी – उत्तर भारतीय पदार्थ देत होते. त्यांनी कामचलाऊ तामिळ शिकूनघेतले होते. ते अडीच तीन दिवसचेन्नैत मी भरपूर हिंदी बोलले, आणि मी बरेच पनीरही खाल्ले. मला शेवटपर्यंत तिथे नाइडली मिळाली, ना दहीभात ना फिल्टर कॉफी.

या अनुभवानंतर सुमारे दोनेक महिन्यांत मलाकामानिमित्त पाटण्याला जावं लागलं. जिथं मी राहात होते, तिथं स्वाभाविकपणे दाल,रोटी, पनीर, आलू .. अस उत्तर भारतीय खाणंमिळत होतं! त्यांच उपाहारगृह फारसं स्वच्छ नव्हतं आणि तिथली गर्दीही मला आवडलीनाही. मी एकटीच होते आणि एकटया स्त्रीला पाटणा शहरात हॉटेलमध्ये एकटीने जाऊन खायलाकाय अडचण येते, याबाबत माझे सहकारी अगदीच अनभिज्ञ होते! असो.

एका संध्याकाळी कामावरून आल्यावर मला खूपभूक लागली होती. साधारण रात्री साडेआठच्या सुमारास मी बाहेर पडले. मला बाजूलाच एकदाक्षिणात्य पदार्थ मिळणारं हॉटेल दिसलं. तिथं गर्दी दिसत होती पण ती चांगली गर्दीवाटत होती. आत डोकावून पाहिलं, तर स्वच्छताही दिसली. मी आत गेले, निवांत बसूनखाल्लं आणि तिथं मी झकास फिल्टर कॉफीही प्याले. पुढचे तीन दिवस रोज सकाळी आणिरात्री माझी तिथं फेरी होत राहिली. पाटणा शहरात राहून मी पनीर टाळू शकले; इतकच नाहीतर मी तिथं माझ्या आयुष्यातले काही चविष्ट दाक्षिणात्य पदार्थही खाल्ले.

एक काळ असा होता, की तुम्ही ज्या भागातअसाल, तिथं फक्त तिथलेच पदार्थ मिळत. देशाच्या दक्षिण भागात वावरताना समोरच्यामाणसांच्या ताटातला ढीगभर भात पाहताना हसू यायच खरं; पण दोन तीन दिवसांत आपणहीढीगभर भात खातोय हे लक्षात यायचं. उत्तरेत वावरताना कधी ताटात न पडणारी जिलबी अनतीही दह्याबरोबर मी मजेत खायला लागले. समोसा, कचोरी आवडते की नाही हा प्रश्न नव्हता, कारण तेवढे दोन पदार्थसर्वत्र मिळायचे सहज. एका प्रकारे त्या त्या ठिकाणच अन्न खाण म्हणजे स्थानिकसंस्कृतीशी नातं जुळलं जाण्याचा भाग होता. ज्या समाजात मिसळायचं, त्याच्या आवडी-निवडीशीएकरूप होण्याची ही प्रक्रिया होती. ‘अशी इडली/ असा समोसा/ असं पनीर / अशी दाल /अशी जलेबी ....’ तुम्हाला जगात दुसरीकडे कुठेच मिळणार नाही अस सांगत लोक आग्रहानेखाऊ घालायचे. आणि त्यांच्या या अभिमानात बरचसं तथ्यही असायचं.

जागतिकीकरणाच्या झपाट्यामुळे आणि वाढत्याचंगळवादामुळे आता सगळी शहरं एकसारखीच वाटतात मला. शहरांचे चेहरे जणू हरवून गेलेआहेत, त्यांची ओळख विसरली आहे. सगळ्या शहरात आता MacDonald, Reliance Fresh, Café Coffee Day… अशी तीच तीच नावं दिसतात. कोणी झोपेत आपल्याला एका शहरातूनदुस-या शहरात नेलं, तर जाग आल्यावर फरक कळणही दुरापास्त आहे. शहरांना आता स्वत:चवेगळ व्यक्तिमत्त्व म्हणून काही राहिलेलं नाही – त्या शहराचा एक वास असतो, तोहीविरून गेला आहे. सगळ जग फक्त एक ‘बाजार’ झालं आहे.

चेन्नैत पनीर आणि पाटण्यात इडली हीबदलत्या काळाची आणि हरवलेल्या दिवसांची चिन्हं आहेत. आपण आपल्याजवळ जे नाही त्याचीकशी हाव धरतो ते यातून कळतं. आपली बलस्थानं, आपलं वैभव विसरून आपण दुस-यांची कशीनक्कल करण्यात मग्न आहोत हेही लक्षात येतं. आपण बाहेर वावरताना आपलं आतलं जगसोडायला तयार नाही – त्यामुळे बाहेरच जगही खरं तर आपल्याला कधी नीट समजत नाही.दुस-या काही शक्यता अजमावून न पाहण्याचा आपला हटटही त्यातून पुन्हापुन्हा सामोरायेत राहतो.

हे बरं की वाईट हे मला नाही सांगता येणार.

पण चेन्नैत चेन्नै सापडत नाही आणि पाटण्यातपाटणा सापडत नाही तेंव्हा मला आपणच या जगात हरवून गेलो आहोत असं मात्र वाटत राहत....

१०८. उदघाटन

2012-01-12T23:11:00.000+05:30

“नमस्कार” एवढ्या गर्दीत त्या गृहस्थांनी मला नमस्कार केला.

प्रतिक्षिप्त क्रियेने मीही नमस्कार करती झाले.

“कोण आहेत हे?” मी शेजारी बसलेल्या माणसाला विचारलं.

“अरे, तुम्हाला माहिती नाही? सांसद आहेत ते आपले.” त्याने आश्चर्याने मला न्याहाळतसांगितलं.

मला लगेच त्यांच्या नमस्काराच कारण समजलं. त्यामंडपात आम्ही दोनच स्त्रिया होतो – एक होत्या जिल्ह्याच्या मुख्य कार्यकारीअधिकारी. त्यांना खासदार ओळखत होते. अर्थातच त्या व्यासपीठावर होत्या. दुसरी होतेमी. मी बेधडक गर्दीत मिसळून फोटो काढत होते आणि लोकांशी बोलत होते. शिवाय माझ्याहातातल्या वहीत मी अधून मधून लिहित होते. हे सगळ मी नेहमीच करते. आणि त्यामुळेअनेकदा मी पत्रकार असल्याचा समज फैलावतो. आजही तसच झालेलं दिसतंय. म्हणून त्याखासदारांनी ओळख नसताना मला नमस्कार केला होता.

तिकडे व्यासपीठावर बसलेले खासदार माझ्याकडे पहातहोते. ‘नमस्कार तर केला पण ही बाई आहे कोण’ असे भाव त्यांच्या चेह-यावर दिसत होते.त्यांनी एकाला बोलावून काहीतरी विचारलं. त्याने दुस-याला. त्याने तिस-याला. मलाकाही काम नव्हत. त्यामुळे मी ती साखळी लक्ष देवून पाहत होते. अखेर त्याची सांगतामघाच्या माझ्या शेजा-याने मला ‘तुम्ही पत्रकार आहात का?” अस विचारण्यात झाली. मी कोण आहे(आध्यात्मिक अर्थाने नाही तर लौकिकार्थाने) ते सांगितलं. आलेल्या वाटेने निरोप परतगेला. माझ्याकडे लक्ष द्यायची गरज नाही याची खात्री पडून खासदार महोदय सैलावले.

राजस्थानमधल्या एका गावात ‘प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजने’च्या रस्त्याच उदघाटन होत – त्याच्याशी माझा खर तर काही संबंध नव्हता. पण अनेकवेळा खेडयापाडयात भटकताना ‘सडक, वीज, पाणी’ लोकांसाठी किती महत्त्वाचे असतात हेपाहिलं होत. विशेषत: जिथ मुल-मुली शाळेत जाऊ शकत नाहीत, आजा-यांना वेळेत उपचारमिळत नाहीत, शेतातला भाजीपाला सडून जातो किंवा जनावरांना खायला घालावा लागतो –तेव्हा गावक-यांच्या मनात जे येत ते फक्त त्यांनाच कळेल. प्रधानमंत्री ग्रामसडकयोजनेबद्दल माझ मत चांगल आहे. आणि शिवाय मी कधी रस्त्याच उदघाटन बघितलं नव्हत.म्हटल चला, हेही एक पाहू काय असत ते.

आम्ही मुख्य रस्ता सोडून डावीकडे वळलो तेंव्हा

मोहरीची फुललेली शेत समोर आली. सरकारी कार्यक्रम असल्याने गाडयांचा ताफा होता.रस्त्यावर जो तो थांबून कुतुहलाने त्याकडे पहात होता. काही अंतर पक्क्या सडकेनगेल्यावर आम्ही डावीकडे वळलो तर तिथ एक मोठा मंडप दिसला. त्याच्या आत कोणी नव्हत.आधी मला वाटलं गावात कोणाच तरी लग्न असणार – पण तस काही नव्हत. हा मंडपरस्त्याच्या उदघाटन कार्यक्रमासाठी होता हे मला दोन तासांनी कळलच.

आम्ही मंडपापाशी न थांबता कच्च्या रस्त्याने पुढेगेलो. जिकडे तिकडे पुरुष निवांत बिडया फुंकत बसले होते. दोन दिवसांपूर्वी पाउसझाला होता त्यामुळे शेतात काम नव्हत. थंडीही होती चांगलीच. आम्ही एका विशाल महालवजाघरापाशी उतरलो. सुटाबुटातले एक गृहस्थ पुढे आले – त्यांनी आमच स्वागत केलं. हे यागावातले गृहस्थ – आता दिल्लीत उच्चपदस्थ अधिकारी आहेत. एवढया छोटया गावातून येऊनदिल्लीत स्वत:च एक स्थान निर्माण करण ही काही सोपी गोष्ट नाही. मला त्या गृहस्थांचकौतुक वाटलं.

रस्ता या गृहस्थांच्या घरावरून जाणारा – किंबहुना त्यांनाघरापर्यंत आणणारा असल्यामुळे बरेच अधिकारी हजर होते. सिमेंटची गुणवत्ता, इंटरलॉकिंगटाईल्स, रस्त्याची रुंदी, त्याची भारवाहक क्षमता, स्थानिक शेतक-यांच्या पाईप टाकूनपाणी नेण्याचा गरजा लक्षात घेऊन केलेली रस्त्याची रचना .... अशी देशातल्या ज्येष्ठइंजिनीअर्स केलेली चर्चा शिक्षणदायी होती. तसे काम प्रत्यक्षात होते का हा प्रश्न वेगळाअर्थातच!

चहापान झालं आणि ट्रे घेऊन आणखी एक माणूस आला. आमच्याग्रुपमधल्या कोणीच त्यातल काही घेतलं नाही तेव्हा माझ तिकडे लक्ष गेलं. जमलेल्यागर्दीत जाऊन तो माणूस परत आला तेव्हा मी त्याचा हा फोटो काढला.

धूम्रपानाच्या धोक्यांबाबत इतक सगळ सांगितलं जात; तेकिती व्यर्थ आहे याचा साक्षात्कार होता तो माझ्यासाठी.

मग आम्ही सगळे परत त्या मंडपात गेलो. खासदार आले आणितो रिकामा मंडप क्षणात भरून गेला. मग अनेकजण बोलले – सगळे अगदी थोडक्यात – दोनशब्दांच्या बरच जवळ पोचेल इतकच – बोलले. त्यात बरीच माहिती मिळाली. म्हणजे उदाहरणार्थया योजनेत एक किलोमीटर रस्ता बनवायला अंदाजे चाळीस लाख रुपये खर्च होतात. यायोजनेच्या माध्यमातून देशात रोज १५६ किलोमीटर रस्ता निर्माण होतो – हे उद्दिष्टमला आठवत तस आधी बरच जास्त होत – ते होत नाही असं दिसल्यावर हुशारीने उद्दिष्टचखाली आणलं गेलं. राजस्थानमध्ये मागच्या अकरा वर्षांत (२००० मध्ये ही योजना आली.) ८८६०नवे रस्ते निर्माण केले गेले. या रस्त्यांची लांबी ३४, ७९५ किलोमीटर आहे आणि यातून१०७०३ गावे जोडली गेली.

ही सगळी माहिती ऐकत असताना मला त्या अनामिक गावातीलअनामिक चेहरे दिसत होते. विकासाच्या किमतीबद्दल आपण – ज्यांनी विकासाची फळे चाखलीआहेत – बोलणे आणि त्यामुळे इतरांना संधी नाकारणे हा एक प्रकारचा दांभिकपणा आहे.रस्ते शहरात लागतात तसेच खेडयातही लागतात – फायदे आपण भोगायचे आणि त्यांच्याफायद्याची गोष्ट समोर आल्यावर मात्र पर्यावरण प्रेम जागे व्हायचे हे बरोबर नाही.

कार्यक्रम संपला. मंडपाच्या बाहेर अनेक स्त्रियाउभ्या होत्या – त्यांची जागा नेहेमी अशी परिघाबाहेर का – हा प्रश्न मला पडलाच. मीत्यांच्याशी गप्पा मारल्या.

आम्ही जेवलो.
टिपीकल राजस्थानी बेत होता – दाल बाटी आणिचुरम्याचे लाडू.

परत निघालो. तोवर मघाचा मंडप उतरवण्याचे काम जवळजवळ उरकलंहोत. दोन तासांपूर्वीच्या कार्यक्रमाची नामोनिशाणी दाखवणारा उदघाटनाचा फक्तफलक तिथ होता.

इथ रस्ता नक्की होणार का – अशी शंका माझ्या मनातआली.

होईल इथ बहुतेक.

कारण दिल्लीचे ते अधिकारी. त्यांचे भाऊ इथ राहतातआणि त्यामुळे या अधिका-याच इथ नियमित येण असत.

उदघाटन झालेले सगळेच रस्ते इतके भाग्यवान असतात कापण?

१०७. काही कविता: १८

2012-01-05T22:59:00.000+05:30

जाग आली
तेंव्हा व्यक्त
बहराची रास;

पेटलेले काही
विझे, हळुवार
झाले श्वास;

भाव आहे
म्हणूनच
क्षणोक्षणी भास;

जग बुडताना
उरे अल्प
जगण्याची आस;

खूण नाही
काही मागे,
असा रोजचा प्रवास;

मैत्र तुझे माझे
त्याने नवे
निर्मियले पाश.

पुणे, २४ नोव्हेंबर, २००४

१०६. धागा

2011-12-30T21:12:00.001+05:30

“आमच्या कमिटीचा एक फोटो काढता का?” एका वृद्ध सरदारजींनी मला विचारलं.

मी फोटो काढला.

मी गावातल्या माणसांचे फोटो काढते तेव्हा त्यांना ते लगेच दाखवते – तसाच हाहीदाखवला.

ते सगळे खूष झाले एकदम.

आजोबांनी तर मला ‘देव तुझ भलं करो’ अशा थाटाचा आशीर्वादही दिला.

“हा फोटो मी तुम्हाला कसा पाठवू” मी विचारलं. त्यावर ते सगळेगोंधळले, एकमेकांकडे पहायला लागले.

“ठेव तुझ्याकडे आमच्या गुरुंची;आमच्या धर्माची आठवण म्हणून” आजोबांनी निर्णय दिला. सगळ्यांनी मान डोलावली.

पोस्टाने पाठवते फोटो, ई-मेलने पाठवते.... असले विचार मी मनातच ठेवले.

****

खूप वर्षांपूर्वी कधीतरी दुस-या राज्यातल्या कोणीतरी ‘ये सावित्रीबाई कौन थी?’असं मला विचारलं होत, तेव्हा मला राग आला होता –शिकल्यासवरल्या माणसांना काहीमाहिती नसत म्हणून! त्यानंतर कामानिमित्त मला भरपूर भटकता आलं – उत्तराखंडपासूनकन्याकुमारीपर्यंत आणि अरुणाचलपासून गुजरातपर्यंत. या सगळ्या प्रवासात आपल्यालाआपला देश किती कमी माहिती आहे हे पुन्ह्पुन्हां लक्षात आलं. पण त्यामुळे एक नक्कीझाल. आपलं जग दुस-या कोणाला माहिती नसलं, तर ते त्यांच घोर अज्ञान ....आणिआपल्याला दुस-या कोणाच जग माहिती नसलं, तर ते मात्र स्वाभाविक – अशा मानसिकतेतूनमी बाहेर पडले – निदान अस मला तरी वाटत.

परवा चंदीगडकडून सिरसाला निघालो तेव्हा आधीच उशीर झालेला होता. सकाळची मीटिंगअपेक्षेपेक्षा लांबली होती. पण त्यात अनेक मुद्दे - जे मला सांगायचे होते त्यावरचर्चा झाली होती, निर्णयही झाले होते त्यामुळे समाधान होत. पण या सगळ्याच्या नादातएरवी शहराकड मी ज्या पद्धतीन पाहते, त्यावर विचार करते त्यासाठी वेळ मिळालेलानव्हता.

प्रवास सुरु झाला तेव्हा मग फोनही सुरु झाले. फोन हे अस एक साधन आहे कीज्याद्वारे आपण समोर जे आहेत त्यापेक्षा समोर जे नाहीत त्यांच्यासाठी असतो. पण मलामी ज्यांच्याबरोबर असते - त्यांच्यासाठीवेळ द्यायला आवडत. सकाळपासून फोन ‘शांत’ (silent mode) ठेवला होता तो मी – त्यावर अनेकांच्या हाका (missed calls) दिसले – मगत्यांच्याशी बोलण झालं. या नादात आम्ही एक तासभर तरी पुढे आलो होतो पतियाळाच्यादिशेने.

सगळ काम आटोपून मी जरा निवांत झाले. रस्ता मस्तच होता – खड्ड्यांविना. बरीचगर्दी दिसत होती. Tractor मध्ये बसून जाणारी माणस दिसत होती अनेक. आधी मला वाटलशेतमजूर असतील. पण ते थकलेले दिसत नव्हते, उलट मजेत बसले होते. म्हणून वाटल लग्नाचव-हाड असेल. पण असे एकामागून एक ते दिसतच राहिले तेव्हा प्रकरण काहीतरी वेगळ आहेहे लक्षात आलं. दरम्यान रस्त्यात लाल झेंडे फडकवत अनेक ठिकाणी तरुण मुलं गाडया थांबवायचाप्रयत्न करत होती. तिथ मोठे मंडप दिसत होते आणि ध्वनिवर्धकावर काहीतरी चालू होत –काही ठिकाणी बोलण तर काही ठिकाणी गाणी! लक्ष देवून ऐकलं तर संदर्भाने आता मलापंजाबी कळत – पण आम्ही सतत पुढे चालत होतो त्यामुळे नीट समजून घेता येत नव्हत. पणरस्ता अडवून गावगुंडांनी गणपतीची, साईबाबाची, नवरात्राची, होळीची, जीर्णोद्धाराचीवर्गणी मागण्याचा (खर तर वसूल करण्याचा) आपल्या महाराष्ट्रातला नेहमीचा अनुभव.त्याच प्रकारच हे काहीतरी असणार अस समजून मी सोडून दिलं.

दोनशेवा Tractor पाहिल्यावर मी सोबत असलेल्या गृहस्थांना विचारलं – इतके सगळेलोक कुठून कुठे चाललेत म्हणून. त्यावर काका (हे आमच्या वाहनचालकाच नाव. पंजाबीतकाका म्हणजे ‘छोटा’ हे नव्यानच समजलं) म्हणाला – “ते सगळे फतेह्गड साहिबवरूनयेताहेत.” महिन्याभरापूर्वी मी फतेहगड साहिबच्या परिसरात जाऊन आल्यामुळे मी माझ ज्ञानपाजळलं – ‘हो, तिथ एक मोठं गुरुद्वार आहे ना. तिकडे काय आहे आज?”

मग त्याने मला सांगितलं की गुरु गोविंदसिंहाच्या दोन कोवळ्या मुलांना आणि गुरुंच्याआईला जिथ कैद करून ठेवलं होत आणि त्या दोन मुलांनी धर्मांतर करण्यापेक्षा क्रूरमरण स्वीकारलं होत (ही घटना १७०५ मधली) तो परिसर आता फतेहगड साहिब गुरुद्वार यानावाने ओळखला जातो. त्या ठिकाणी २८ डिसेंबरला मोठा कार्यक्रम असतो. हे सगळे Tractor मधले लोक तिथल्या कार्यक्रमातून आपापल्या गावी परत होते. ते अर्थातच स्वखर्चानेगेले होते. त्यांना बोलावण कोणा व्यक्तीच नव्हत तर गुरुंच होत, धर्माच होत. या Tractor ची मोजदाद करायच मी सोडून दिल. सगळा पंजाब आज वेगळ्या भावनेत होता तर!धर्मात (ती नीट वापरली तर) समाजाला प्रेरित करण्याची, बांधून ठेवण्याची किती अफाटताकद आहे हे जाणवून मी स्तब्ध झाले होते.

पण मग रस्त्यावर गाड्या अडवून हे तरुण काय करत होते आजच्या पवित्र दिवशीही?आणि एक दोन ठिकाणी नाही तर दर दोन मैलांवर? मी काकाला विचारल.

काका म्हणाला, “तुमचा काहीतरी गैरसमज झालाय. हे तरुण मागत काही नाहीत. आज साहिबजाद्यांच्या(फतेहसिंहआणि झोरावरसिंह ही ती गुरु गोविंदसिंहांचीदोन मुलं) स्मरणार्थ गावागावात लंगर आहे. ते आपल्याला थांबून प्रसाद घ्यायचा आग्रहकरताहेत”

नीट माहिती न घेताच त्या मुलांबद्दल मत बनवण्याची चूक मी केल्यामुळे मी जराखजील झाले. काका म्हणाला, “आमच्या गावात पण असतो मोठा लंगर. पण आता आज मी तुमच्याबरोबर आहे ना, मग राहूनगेलं ते ...”

मी काकाला म्हटलं, “थांबू आपण एका गुरुद्वारात. तिथ प्रसाद घेऊ आणि पुढे जाऊ”

“उशीर तर नाही व्हायचा आपल्यालापोचायला?” त्यान साशंकपणे विचारलं. पण सिरसात जाऊन पोचायचच होत फक्त आज रात्री – कामउद्या होत. अर्धा तास उशीरा पोचल्याने काहीच फरक पडणार नव्हता.

संगरूर जिल्ह्यात प्रवेश करून एका गुरुद्वारासमोर आमची गाडी थांबली. आम्हालादहा तरुणांनी वेढा घातला. त्यांच्या हातात चहा होता, पुरी होती, हलवा (शिरा) होता,बरेच पदार्थ होते. खरं तर आत जावून बसून जेवायची व्यवस्थाही होती – पण ज्यांना तेकरायला वेळ नसतो त्यांच्यासाठी ही ‘जलद सेवा’ होती. मी न मागताच हलव्याचा द्रोणमाझ्या हातात आला, चहाचा ग्लासही आला. एक प्रौढ सरदारजी आमची चौकशी करायला आले.काकाने सांगितलं असणार त्यांना मी दिल्लीतून आले आहे वगैरे – कारण दोन मिनिटांतध्वनिवर्धकावरून मला माझ ‘स्वागत’ ऐकू आलं.

मला ते वातावरण विलक्षण वाटलं. ‘देण्याघेण्याच्या’ जमान्यात कोणीतरी कोणाला फक्तदेत असलं की मला कौतुक वाटत. मी सरदारजींशी गप्पा मारायला सुरुवात केली. साहिबजाद्यांच्याबलिदानाच्या स्मरणार्थ दर वर्षी २७, २८ आणि २९ डिसेंबर असे तीन दिवस या गावात लंगरचालतो. एक समिती नेमली जाते – जी देखरेख करते. पण मुख्य काम करतात ते शेकडो –हजारो स्वयंसेवक – कारसेवक. किती माणसं तीन दिवसांत जेऊन जातात याची काही गणतीनाही. मागच्या वर्षी चार लाख खर्च आला होता. हा सगळा खर्च गावातले लोकस्वयंप्रेरणेने करतात. पैसा येतो, गहू येतो, साखर येते, लाकड येतात, भाजी येते,सामान येत .... राबायला माणसही येतात. इथ राबायला हा शब्द चुकीचा आहे खर तर – सेवाकरायला म्हणायला पाहिजे.

“एक फोटो काढला तर चालेल का?” मी विचारल. मी फोटो काढल्यावरसगळेजण परत माझ्याकड पहायला लागले. मग आणखी दोन सरदारजी आले. म्हणाले, ‘चला,तुम्हाला सगळ व्यवस्थित दाखवतो.” मग ते मला आत घेऊन गेले – जिथ पदार्थ शिजत होते. वेगेवेगळे विभाग होते आणिशिस्तीत काम चाललं होत – आरडाओरडा नाही. स्वच्छता होती. मी शिरा बनवणा-याचा फोटो काढला. मग पोळया बनवणा-याविभागात गेलो – तिथ प्रामुख्याने बायकाच काम करत होत्या. “यांचा पण काढा फोटो” सरदारजींनी मला हुकूम सोडला.त्यांचा स्वर प्रेमळ होता त्यामुळे मी त्यांच ऐकल लगेच. दहा मिनिटांनी आम्हीनिघालो, तोवर रात्रीच जेवण त्यांनी आम्हाला बांधून दिल होत.

वर उल्लेख केलेला कमिटीचा फोटो निघताना अगदी शेवटी काढला.

त्यावर मी विचार करत राहिले आणि लक्षात आलं की हा सगळा अनुभव त्यांना काही ‘देण्यासाठी’नव्हताच मुळी .... तो माझ्यासाठी होता....मला काही समजावून सांगणारा ...

मी लक्षात ठेवावी धर्माची सकारात्मक ताकद ...

मी विसरून जाऊ नये माणसांच साधेपण ...

मी मत बनवू नये अर्धवट माहितीच्या आधारे ...

मी ठेवावी इतिहासाची जाण....

मी कुठेही असले तरी फटकून राहू नये समाजाशी कधीही ....

एक धागा आहे या सगळ्याचा माझ्या जगण्याशी ...

तो अतूट ठेवण ही माझीही जबाबदारी आहे.

१०५. तिचा एक दिवस

2011-12-22T23:11:00.000+05:30

शारदाएकदम दचकून जागी झाली.आपण कुठे आहोत आणिहा कसला आवाज आहे असा तिचागोंधळ क्षणभरच टिकला.पहाटे पाणी आल्याआल्यालगेच भरलं तरच मिळतं,नाहीतर त्याचा काहीभरोसा नसतो, म्हणूनरात्री झोपताना नळ चालू ठेवूनझोपायची तिने स्वतःला सवयलावून घेतली आहे.तरीही तिचे हे रोजचेदचकून जागे होणे मात्र काहीसंपत नाही.

खरे तर आज शारदा खूपदमली आहे. शेजारीप्रकाश - तिचानवरा - घोरतपडला आहे. रात्रीच्याजोर जबरदस्तीनंतर त्याचे हेनिवांत झोपणे आणि तिची दमणूकहेही आता नेहमीचे झाले आहे.पाणी भरण्यासाठीत्याला उठवण्याचा मनात आलेलाविचार तिने लगेच झटकून टाकला.पाणी राहायचे बाजूला,आणि त्याचे पुन्हालगटणे चालू व्हायचे!त्या कल्पनेनेचतिच्या अंगावर शहारा आला.तिचे मन आणि तिचेशरीर आजकाल त्याच्या मागणीलातयार नसते. पणएकदा लाडीगोडीत ’जरा हळू’असे तिने म्हणताच ’कोण असेलतसा, त्याच्याकडेजा मग’ असे म्हणत त्याने तरातराबाहेरची वाट धरली होती.आपण थोडे जरी ताणलेतरी हा लगेच दुस-याबाईकडे जाईल याची शारदालातेव्हा खात्रीच पटली होती.मग बाहेरची काहीलागण त्याने घेऊन येण्यापेक्षात्याच्या इच्छेला निमूट शरणजाणे तिने स्वीकारले होते.“नाहीतरी लग्नाचीबायको आहे मी त्याची,म्हणजे या शरीराचामालकच की तो" असाकडवट विचार तिच्या मनात आलाआणि तिचे अवसान आणखीच गळूनगेले.

या विचारांत पाच एकमिनिटे गेली असतील नसतील,शारदा उठली.शारदाला फक्त तीनबादल्या पाणी मिळाले.आता त्यातच कपडेधुवायचे, अन्नशिजवायचे, भांडीघासायची आणि आंघोळ करायचीइतकी कामे तिला उरकावी लागणारतर! खरेतर तिच्या डोळ्यांमध्ये अजूनझोप रेंगाळते आहे.पण आज कामाला दांडीमारून पण चालणार नाही,देसाई बाई चांगल्याचरागावतील, नाहीगेले तर तिचे कामही सुटेल.आज देसाई बाईंच्यालेकाचा वाढदिवस आहे,बरेच पाहुणे येणारआहेत. शारदाला’थोडा जास्त वेळ कामाला ये’असं त्यांनी मागच्या आठवडयातचसांगितलं आहे. चारतास जातील पण त्याचे पन्नासरूपये द्यायचे त्यांनी कबूलकेले आहे. घरातआज शिजवायला दाणा नाही.त्या पन्नास रूपयांच्याआशेने शारदाला थोडा उत्साहयेतो.

स्टोव्ह पेटतच नाही.बाटलीत केरोसीनचेजेमतेम चार थेंब दिसतात.म्हणजे चहाचा विचारबाजूलाच ठेवणे भाग आहे.तशीही घरातली साखरपण संपलीच आहे. निदानचपात्या भाजी करायचे काम वाचलेयाचाच शारदाला आनंद आहे.कालची रात्रीचीथोडी भाजी आणि एक भाकरी शिल्लकआहेत. प्रकाशचेसकाळचे खाणे त्यात भागेलकसेबसे. नव-याचीझोप उडू नये अशा सावधपणानेशारदा दार हलकेच लोटून लगबगीनेघराबाहेर पाऊल टाकते.

प्रकाश बरा असतो तेव्हात्याच्या त्या जुनाट मोपेडवरूनतो शारदाला ’श्रीराम’सोसायटीपर्यंत सोडतो.पण चहासाठी तकतकनको म्हणून तिने आज त्यालाउठवले नाही. कालचीत्याची अजून उतरली नसणारम्हणजे आज काम बुडवून तो घरातचबसणार हे शारदाला आता अनुभवानेमाहिती झाले आहे.आता त्यामुळे पुढचीवीस मिनिटे शारदाला चालत जावेलागणार. सकाळीरस्त्यावर तितकीशी गर्दीनाही. पणशारदाच्या अंगात भरभर चालण्याइतकीताकद नाही या क्षणी!

शारदाला कामाच्यापहिल्या घरी पोचायला दहामिनिटे उशीर झाला.मोकाशी बाई त्यामुळेरागावल्या आहेत.शारदावर त्या थेटओरडायला सुरूवात करतात.खर तर दिवसभर मोकाशीबाई घरातच असतात.त्यांना काही कुठेकामाला जायचे नसते,त्यामुळे पाच दहामिनिटे इकडे तिकडे झाल्यानेतसा काही त्यांना फरक पडायलानको. पणत्या घडयाळावर नजर ठेवूनबसलेल्या असतात.त्यांना काहीसांगण्यात अर्थ नाही हे आताशारदाला अनुभवाने माहितीआहे. मोकाशीबाईंना काही ऐकून घ्यायचीसवय नाही. शारदाकाही न बोलता कामाला लागते,याचा मोकाशी बाईंनाआणखी राग येतो.त्यांच्या तोंडचापट्टा आता जोरातच सुरू आहे.

रोजच्याप्रमाणेस्वयंपाकघरातले बेसिन खरकटयाभांडयांनी गच्च भरले आहे.लोक खायचे नसताना,भूक नसताना इतकेअन्न ताटात वाढून कशासाठीघेतात हा नेहमीचा प्रश्न आजहीशारदाला पडतो. त्याखरकटयाच्या वासाची तिला खरेतर शिसारी येते.बाथरूममध्येहीढीगभर कपडे आहेत.मोकाशी बाईंनाशारदाच्या मागे मागे हिंडायचीवाईट खोड आहे. एकमिनिट त्या काही शांत बसतनाहीत. ’असेचकर, तसेकरू नकोस’ असा सूचनांचा सारखाभडिमार चालू असतो त्यांचा.त्या शांत राहिल्यातर शारदाला भरभर काम उरकतायेईल. पणमोकाशी बाई बोलत राहतात.शारदाने ’हो,नाही,बरोबर’ अशा थाटाचेकाही उत्तर दिले,की त्यांना जणूप्रोत्साहन मिळून त्या नव्यानेसुरूवात करतात.जोवर शारदा काहीबोलत नाही, तोवरमोकाशी बाई तेच तेच बोलत राहतात.त्यांनी दिलेल्यादोन चार जुन्या साडयांवरशारदाचं वर्ष निभावत,आत्ताही शारदाच्याअंगावर त्यांनी दिलेलीच साडीआहे. म्हणूनशारदा त्यांच ऐकून घेते.मोकाशी बाई तशीमनाने चांगली आहे,वेळप्रसंगी अडचणभागवते. त्यांनातोडून आपल्याला चालणार नाहीयाची शारदाला जाणीव आहे.

पुढच काम जोशी बाईंच!शारदाने बेल वाजवल्यावरलगेच दार उघडत. दारातजोशी बाबा हसत उभा असलेलापाहून शारदाच्या हृदयाचाठोका चुकतो. जणूतॊ शारदाची वाटच पाहत होता.जोशी बाई आठवडाभरासाठीत्यांच्या बहिणीकडे गेल्याआहेत, हेती विसरलीच होती.जोशी बाईंची आईआजारी आहे, त्यामुळेत्यांना परत यायला दोन चारदिवस जास्तही लागू शकतात,तसे त्या शारदालासांगून गेल्या आहेत.जोशी बाई चांगल्याआहेत, पणत्यांचा नवरा मात्र आगावूआहे. एरवीहीत्याची नजर शारदावर असते.एक दोनदा तर त्यानेचुकून लागला असं भासवत शारदाच्याअंगाला नको तिथे हात लावायचाहीप्रयत्न केला होता.आता त्याचे हसणेपाहून दोन्ही पोरही घरात नाहीतहे शारदाला नीटच समजल.“मी तासाभराने येतेत्या काकूंच काम आटोपून"असं शारदा शेजा-यांनाऐकू जावं अशा बेताने मोठयाआवाजात म्हणते.त्यावर जोशी साळसूदपणेम्हणतो, "मलाकाय दुसरे उद्योग नाहीत कीकाय? लवकरकाम आटोपून घे. मलाकामाला जायचय. आईघरात नसताना कोणाला दार उघडायचंनाही असं मी मुलांना सांगूनठेवलय, म्हणजेतुला सुट्टीच पाहिजे म्हणकी!”

शारदाचा नाईलाज होतो.शारदा पुढच दारउघडच ठेवते आणि स्वयंपाकघराच्याखिडकीतून शेजारच्या बाईंशीमोठमोठयाने गप्पा मारते.जोशी तिच्या मागेमागेफिरायला लागल्यावर "साहेब,उगी एका जागी निवांतबसा पाच मिनिटं.माझ काम झाल की मगकाय आवरायच ते आवरा’ असं मोठयाआवाजात म्हणते. तेऐकून शेजारची राणी मॅडम दारउघडून "कायजोशी, कायम्हणतेय सासूबाईंची तब्येत?”अशी चौकशी करायलालागते. जोशीलाचडफडत पण हसतमुखाने राणीशीबोलावे लागते. कधीकधीशारदाला वाटते की तिची आणिजोशीबाईंची कहाणी खरे तरसारखीच आहे. आपल्यानव-याचेरंगढंग शारदा चांगली ओळखूनआहे. जोशीबाई मात्र भोळीभाबडी आहे,इतकाच काय तो फरक.शारदा गरीब आहे,आणि जोशी बाई श्रीमंतआहे हे खरे, पणबाई म्हणून दोघींचेही जगणेतितकेच अभागी आहे असे शारदालानेहमीच वाटते. क्षणभरजोशी बाईबद्दल शारदाच्यामनात कणव दाटून येते.

उद्यापासून दुपारीजान्हवीताई घरी असेल तेंव्हाकामाला यायच असं स्वत:च्यामनाशी ठरवून शारदा बाहेर पडतेआणि समोरच्या राणीच्या घरातशिरते. तिथेगरम चहाचा कप आणि चार बिस्किटेशारदाची वाट पाहत असतात.दोन मिनिटे निवांतबसून तो आयता चहा पिताना शारदासुखावते.

राणी शारदाला एक कागददेते. “नीटवाच आणि मग सही कर.काही शंका असली तरन लाजता मला विचार,”असं म्हणत ती शारदाच्याहातात पेनही देते.राणीची कोणीतरीएक मैत्रीण ’घरकाम करणा-याबायांची’ म्हणजे मोलकरणींचीसंघटना चालवते हे शारदालामाहिती आहे. एकदाती बाई राणीकडे आली असतानातिने शारदाला कामाबद्दल खूपप्रश्न विचारले होते ते शारदालाआठवलं. राणीमोलकरणींच्या हक्कांबाबतशारदाशी नेहमी बोलते.आजही तिने नियमितआणि चांगला पगार,पगारी रजा,बोनस,आठवडयाची हक्काचीसुट्टी अशा गोष्टी शारदाशीबोलायला सुरूवात केली.अशा गोष्टी बोलायलाकाय ऐकायलाही चांगल्याचवाटतात.

पण शारदाला राणीच्याभोळेपणाचं नवल वाटतं.बाहेर काम मिळवायलाआणि एक एक काम टिकवायला जीवाचाकसा आटापिटा करावा लागतो,हे राणी मॅडमलानाही समजायच. कामालाबाया कमी नाहीत,बाईलाच काम मिळतनाहीत अशी बाहेर परिस्थितीआहे. एकाबाईने एका घरच काम सोडलं तरते मिळवायला दहा बाया टपलेल्याआहेत. पोटापाण्यालारोजच्या पैसे लागतात आणिव्यसनी नव-याच्याबाईला ते स्वत:कमवावे लागतात,तिथं ही हक्कांचीभाषा करायची म्हणजे पायावरधोंडा पाडून घ्यायचा म्हणाना! राणीमॅडम बोलताहेत,त्यातली एक गोष्टजरी बाहेर एखाद्या घरात बोललीतर त्या दिवशी लगेच ते कामसुटेल. यासगळ्या हक्कांशिवाय काम करायलाअनेक बाया तयार आहेत.बायांची एकी वगैरेसगळं ठीक आहे, पणत्या एकीमुळे तांदूळ आणि साखरथोडीच स्वस्त मिळणार आहे,असा कडवट विचारशारदाच्या मनात येतो.

पण राणीशी हे सगळंबोलण्यात काही अर्थ नाही.आपण बाई आहोत म्हणूनशारदासारख्या गरीब बायांचदु:खआपल्याला समजत, असाराणीचा समज आहे.राणी चांगली आहे,पण आपल्या जगण्याचीदुर्दशा राणीला कधीही समजणारनाही, हेशारदाला मनातून माहिती आहे.शारदाला राणीचाचांगुलपणा समजतो,म्हणून ती राणीलाकधी उलटून काही बोलत नाही.आजही ती नुसती मानडोलावते पण कागदावर काही सहीकरत नाही. राणीवैतागते आणि रागावून शारदाशीकाही न बोलता पेपर वाचायलालागते. शारदालावाईट वाटतं पण तिचा काही इलाजनाही. कागदावरसही केली नाही म्हणून राणीतिला कामावरून काढून टाकणारनाही याची शारदाला खात्रीआहे

सोसायटीतल्या दुस-याइमारतीपाशी पोलिस उभे आहेत.सोबत त्यांचा वासघेणारा कुत्रा पण दिसतो आहे.म्हणजे सोसायटीतआणखी एक चोरी झाली आहे तर!असा काही प्रकारझाला की शारदासारख्या हातावरपोट असणा-यालोकांवर पोलिसांची वाकडी नजरफिरलीच म्हणून समजायचे,हे आता शारदालाअनुभवाने चांगल माहिती झालंआहे. अर्थातपोलिसांना काही चोर पकडायचाअसतो अशातला भाग नाही,गरीबांकडून पैसेउकळायला त्यांना चांगल निमित्तमिळतं इतक मात्र नक्की.पैसे दिले नाहीततर पोलिस मग उगाच घरी चौकशीलायेणार, कामेबुडवून चौकीत फुकटच्या चकरामारायला लावणार,हे पाहून शारदाच्यानव-याचंडोक फिरणार आणि तो शारदावरभलतेसलते आरोप करणार.शिवाय कामाला दांडीमारली की ज्या त्या घरी ऐकूनघ्याव लागणार,पोलिसांनी चौकीतबोलावल होत हे कळताच जी ती बाईसंशयाने पाहणार.हे सगळ टाळायचं तरआज देसाई बाईंकडून जास्तीच्याकामाचे जे पन्नास रूपये मिळतील,ते या पोलिसांनाद्यावे लागतील.... शारदाचा कामाचाउत्साह मावळतो. आताया सोसायटीत चो-यानेहमीच्याच झाल्या आहेत.पन्नासाच्या ऐवजीवीस रूपयांत पोलिसांना पटवताआलं तर आजच्या खर्चासाठी थोडेपैसे हातात राह्तील असाहीविचार शारदाच्या मनात येतो.

आणखी तीन घरचं कामआटोपून शारदा देसाई बाईंकडेपोचते तेंव्हा घडयाळाचा काटाबाराकडे झुकलेला असतो.लवकर यायला सांगितलेलंअसतानाही शारदा नेहमीच्यावेळेपेक्षा तासभर उशीराचपोचली आहे, म्हणूनेदेसाई बाईंचा पारा चढलेलाआहे. त्यांचाआरडाओरडा सुरू होतो.शारदाला खरे तरकोणी तिच्याशी असे चढया स्वरांतबोललेले आवडत नाही,पण आत्ता या क्षणीतर शारदाला मुकाटयाने ऐकूनघेण्यावाचून पर्याय नाही.देसाई बाईंसाठीआजचा दिवस खास आणि म्हणूनवेगळा असेल. पणशारदाला त्याचे काय?तिच्यासाठी हानेहमीचाच आहे.कोणाच्या घरी वाढदिवसअसो, लग्नअसो, लग्नाचावाढदिवस असो, बारसेअसो की आणखी काही सण समारंभअसो, शारदालाकाय फरक पडतो? यासगळ्याचा अर्थ शारदासाठी तरी’अधिक राबणे’ इतकाच असतो.तिला या जास्तीच्याकामाचे चार पैसे जास्त मिळतातहे खरे. पणराबण्याच आणि हातात पडणा-यापैशांच गणित तिच तिलाच माहितीआहे!

शारदा खोल्या झाडते,फरशी पुसून घेते.शारदा भांडी घासते.शारदा कपडे धुते.रोजची कामे उरकल्यावर– आज पाहुणे असल्यामुळे हेहीकाम जास्त आहे -शारदा स्वयंपाकघरातमदत करते. भाजीचिरणे, नारळखोऊन देणे, कणीकमळणे, भाजीफोडणीस टाकणॆ,चपात्या लाटणे …शारदा कामावर काम करत राहते,उसंत कसली ती नाहीचतिला. एखाद्यायंत्रासारखी शारदा सकाळपासूनगरागरा फिरते आहे.तिचे मन बंड करते.तिच्याभोवती देसाईबाईंच्या घरातली माणसे निवांतबसली आहेत. खाणे,पिणे,गप्पा सारे काहीमजेत चालले आहे.मधूनच काहीतरीविनोद झाल्यावर सगळेजण खो खोहसत आहेत. सगळेमजेत दिसताहेत.त्यांच जगण चांगलंचाललेलं दिसतय.

शारदाला वाटतं,यांच्याकडे पैसाआहे म्हणून केवळ माझ्यासारख्यागरीबाला हे लोक राबवून घेऊशकतात. शारदालासगळ्या जगाचाच राग येतो.’माझ्यात काय कमीआहे?’ असादिवसातून दहादा तिला पडणाराप्रश्न परत एकदा तिच्या मनातफणा काढून उभा राहतो.शारदा शाळेत असतानाहुषार होती, चांगलेमार्कही मिळायचे तिला.दहावीनंतर शिकायचीस्वप्नं पाहिली होती तिनेही!शिकून नोकरी करायची,पैसे कमवायचे तिचेबेत हवेतच विरले कारण घरच्यांनीसोळाव्या वर्षीच तिच लग्नलावून दिल! शारदानुकतीच अठराची झाली -ती अद्याप तिचीस्वप्न विसरलेली नाही.आपली स्वप्न कधीहीपूर्ण होणार नाहीत याची तिलाजाणीव झालेली आहे.कदाचित म्हणूनचआजकाल तिला शिकल्या सवरल्यामाणसांना असं निवांत बसलेलंपाहून त्यांचा राग येतो.शारदच्या डोळ्यातपाणी तरारून येत.आता या ठिकाणी यावेळी असे डोळे भरून येण चांगलंनाही हे जाणवून ती हलकेच पदरानेआसवं पुसते.

देसाई बाईंच्या घरचकाम संपतं तेंव्हा संध्याकाळचेपाच वाजलेले आहेत.आता देसाई बाईंकडेपोराच्या वाढदिवसासाठीचेपाहुणे येतील.शारदाने सगळ तयारचकेलेल आहे, आतातिच्या मदतीची गरज संपलेलीआहे. “उद्यालवकर ये बर का"असं शारदाला दहावेळा बजावायला मात्र देसाईबाई एवढया गडबडीतही विसरतनाहीत. शारदालाआपण ना दिवसभर काही खायलादिले, नाएवढया पदार्थांमधले दोन तिलाबांधून देत आहोत – हे देसाईबाई सोयिस्करपणे विसरल्याआहेत.

सकाळी राणी मॅडमकडेमिळालेल्या चहा बिस्किटांव्यतिरिक्तदिवसभरात शारदाच्या पोटातदुसरे काही गेलेले नाही.आता काम संपल्यावरभुकेच्या जाणीवेने ती व्याकूळहोते. दिवसभरकामात गर्क असल्याने जे जाणवलेनव्हते ते सारे तिच्या नजरेसमोरयेते. घराकडेवळाणारी तिची पावले जड झाल्याचेतिला जाणवते. घरातकेरोसिनचा थेंब नाही,डाळ नाही,तांदूळ नाही,हे तिला आठवते.वाटेत पोलिसहप्त्यासाठी वाट पाहत असणारत्याच्या हातात काहीतरीटिकवल्याशिवाय आजची रात्रसुखाची जाणार नाही याचे तिलाभान येते. शारदाजवळवेळप्रसंगी लागली तर असावीम्हणून नव-यापासूनलपवून ठेवलेली केवळ एक दहाचीनोट आहे. तेवढयानेत्या पोलिसांची भूक थोडीचभागणार आहे? आणिसमजा चुकून त्यांची भागली,तरी शारदाचे काय?प्रकाशचे काय?

शारदाच्या मनात एकविचार येतो. जिन्यातूनपरत येऊन ती देसाई बाईंकडेपैसे मागते. तसेहीदेसाई बाईंनी आजच्या जास्तीच्याकामाचे पन्नास रूपये द्यायचेकबूल केलेले आहेच.शारदासाठी आज तेपन्नास रूपये लाखमोलाचे आहेत.पण शारदाच्या तोंडचेवाक्य पूर्ण होण्याच्या आतचदेसाई बाईंचा आरडाओरडा सुरूहोतो. “ मीकाय तुझे पन्नास रूपये ठेवूनपळून जाणार आहे की काय?पैशांच्या बाबतीतजेवढा चोखपणा दाखवतेस तेवढाकामाच्या वेळेबाबत बरी दाखवतनाहीस ती! आजचेचबघ, एवढेहजार वेळा तुला सांगूनही दोनतास उशीरा येऊन माझा खोळंबाकेलासच ना? अगदीहजार रूपये मी देणे लागतअसल्यासारखी घाई का करतेस?आलेल्या पाहुण्यांसमोरमाझी अशी लाज का घालवतेस बाई?महिन्याचा पगारदेताना देईन तुझे पन्नासरूपये. जाआता, उद्यामात्र लवकर ये,आजच्यासारखी कारणंनको सांगू मला."असे म्हणत दे़साईबाई शारदाची रिकाम्या हातीबोळवण करतात.

देसाईबाईंच्या घरातले लोक,आलेले पाहुणे,शेजारीपाजारीविचित्र नजरेने शारदाकडेपाहतात. कानकोंडीहोऊन शारदा निमुटपणे माघारीफिरते. आताआणखी काही बोलले तर हे कामसुटेल याची शारदाला जाणीवआहे. देसाईबाई पैसे काही बुडवणार नाहीहे शारदालाही माहिती आहे.पण आपण देसाई बाईचीआणि तिच्यासारख्या या ब-याघरातल्या बायांची नड जाणतोआणि त्यांच्या वेळेला कामातमदत करतो. आपल्यामदतीला, आपल्यावेळेला मात्र या कोणी उपयोगीपडत नाहीत अशा कडवट विचारानेशारदाला निराश वाटते.आपल्या कामाचे,हककाचे पैसे मागावेलागतात आणि ते हातात न पडताफुकटचा अपमान तेवढा होतो याचेशारदाला वाईट वाटते.

घराकडे परतताना शारदालाकेरोसिनची मोकळी बाटली दिसते,मोकळे डबे दिसतात.आज शिजवायचे कायआणि पोटात ढकलायचे काय याचीशारदाला चिंता आहे.घरात प्रकाश कालच्यात्या शिळ्या भाकरीवरच असेल,म्हणजे त्याच्याहीपोटात वणवाच पेटला असेल एव्हाना.अन त्याला तर भूकसहन होत नाही. कालचीदारू अजून नीट उतरली नसेल तोवरभुकेच निमित्त त्याला मिळालम्हणजे आज त्याच्या हातचामार आहेच ठरलेला.देसाई बाईच्याकामामुळे आज घरी जायला उशीरचझालाय. म्हणजेसंध्याकाळचही पाणी येऊन गेलंअसणार. शेजारणीकडूनकाही उसन आणायची पण सोय नाही.त्यांच्याही घरातकमी अधिक हेच असणार.आता त्यांच्याघरातली पुरूषमाणसं कामावरूनआली असतील, त्यांच्यासमोरकाही उसन मागणही अवघड.त्यांच्यातल्याकोणाकोणाशी प्रकाशची कधी नाकधी काहीतरी शिवागीळ,बाचाबाची झालेलीआहे. पुरूषांचीआपापसातली भांडणं घरातल्याबाईची इच्छा असो वा नसो,तिला निभावून न्यावीलागतात. दुकानदारांचीआधीचीच बाकी आहे,शारदाला कोणी दारातउभदेखील राहू देणार नाही,त्यांना चुकवतचतिला घराची वाट चालावी लागतेअलिकडे. कायकरायच? कुठेजायचं? - शारदाच्याडोक्यात विचारांच चक्र अविरतपणेचालू आहे. सकाळपासूननाही, गेल्यादोन वर्षांपासून!

दिवसभर राब राब राबूनशेवटी पोटात फक्त भूक उरावीया परिस्थितीमुळे शारदालाअगदी असहाय्य वाटतं,तिला स्वत:चीकीव येते. कशासाठीकाम करायचं? कशासाठीजगायचं? यासगळ्याला कधी अंत तरी असणारआहे का? एकदिवस पोटभर अन्न नाही की एकदिवस सुखाची झोप नाही.कशासाठी राबायचमग इतक परक्यांच्या घरात,त्यांच वेडवाकडंऐकून घेत? - याप्रश्नांनी शारदा गांजूनगेली आहे.

शारदाला वाटतं हे शहरम्हणजे लहानपणी आपण पुस्तकातवाचलं होत तशा एखाद्या राक्षसासारखआहे. दूरवरूनयाची भूल पडते, पणएकदा त्याच्या जवळ आलं की हेशहर आपल्यालाच गिळून टाकतंहे शहर आपल्याला हतबल करतं,आपली नामोनिशाणीमिटवून टाकतं. हेसगळं आपण एका क्षणात कां संपवूनये? नाहीतरीमाहेरच्यांना आपली काही किंमतनाही, आपणमेलो तर प्रकाश आनंदाने दुसरंलग्न करेल; मोकाशीबाईला काय आणि देसाई बाईलाकाय दुसरी कोणीतरी बाई मिळेलचकी कामाला. आपणनसल्याने कोणाचच काही अडणारनाही या विचाराने शारदा उद्विग्नहोते. रस्त्यावरपुष्कळ मोठया इमारती आहेत.कोठल्यातरी गच्चीवरजाऊन खाली उडी टाकली की खेळखलास होईल. हेरोजचे काम नको, कीडोक्याला ताप नको.

पण या शहरात शारदालामरायचीही सोय नाही.सगळया उंच इमारतींच्यादारात वॉचमन बसलेले आहेत.त्यांच्य पन्नासप्रश्नांना उत्तर द्यावीलागतात. आणिएकदा आतमध्ये समजा गेल तरीगच्चीला कुलूप असत.या शहरात जीव द्यावाअशी एकही विहीर नाही.इथल्या नदीलापावसाळ्यातसुद्धा पाणी नसत.शारदाला या शहराचाचराग येतो. इथंधड जगायची सोय नाही आणि मरायचीहीसोय नाही. हेजगणं रेटत नेण्याविना शारदालाकाही पर्यायच नाही.

शारदाच्या डोळ्यांतूनअश्रू झरताहेत.आपल्या रडण्यालाहीकाही किंमत नाही,या आसवांत काहीबुडवण्याची ताकद नाही हेशारदाला माहिती आहे.भुकेची कासाविशी,घरापासूनच तुटलेपण,दमणूक,एकाकीपणा,अपमान,भीती ..….. या सगळ्यालासामोर जात शारदाचा एक दिवसपार पडला. असेआणखी किती दिवस तिला रेटूनन्यायचे आहेत? जमेलका तिला हे निभावून नेणं?या प्रश्नाच उत्तरशारदाकडे नाही. आजनाही, कदाचितकधीही असणार नाही!

ही कथा ‘मिळून सा-याजणी’ मासिकाच्याडिसेंबर २०११ च्या अंकात 'तिचे जगणे' या नावाने प्रसिद्ध झाली आहे.

१०४. रिकामपणातलं पूर्णत्व

2011-12-15T10:00:00.000+05:30

एखाद शहरकितीही सुरक्षित वाटत असलं आपल्याला, तरी भल्या पहाटे तिथ पोचण टाळायला पाहिजेशक्यतो, हे मी पुरेशा अनुभवानंतर शिकले.

मी ऑफिसच्याक्वार्टर्समध्ये रहात होते तेव्हा आलेल्या एका अनुभवानंतर आता ‘पुरेसे’ झाले आहेतअनुभव असा निष्कर्ष मी एकदाचा काढला. एकदा सकाळी साडेपाच वाजता घरी पोचतानारिक्षावाल्याने मला शांतपणे ‘फक्त तीनशे रुपये’ मागितले – त्या काळच्या शंभररुपयांच्या अंतरासाठी. अगदी ‘परतीचे भाडे’ गृहित धरले तरी ही रक्कम दीडशेरुपयांच्या वर जात नव्हती. पण माझ ऑफिस एकाकी रस्त्यावर होतं आणि आमचे गेटवरचेसुरक्षारक्षक गायब झाले होते कुठेतरी. रस्त्यावर कोणी नव्हतं मी आणि तो रिक्षावालावगळता. मी त्या रिक्षावाल्याला काही म्हणायच्या आधीच तो म्हणाला, “मी आत्ता तुमच्या हातातला laptop घेऊन पळालो, तर तुम्हाला केवढ्याला पडेल ते बघा.’ त्यावेळीमी हाक मारली तर ऐकायला परिसरात कुत्रही नव्हतं. मला धक्का वसला त्यारिक्षावाल्याच्या बोलण्याचा – तरी ‘बर झाल तुम्ही काय परिणाम होईल ते आधी बोललातते ‘ अस म्हणत मी त्याला मुकाट्याने त्याने मागितलेले पैसे दिले. तो भाग कितीएकाकी आहे हे मला माहिती होतं, रिक्षावाल्याला माहिती असण्याची शक्यता कमी (नाहीतरत्याने थेट कृती नसती केली का धमकी देण्याऐवजी) असा तर्कशुद्ध विचार मला नंतर ब-याच तासांनी सुचला!

मग मी पुणेरेल्वे स्थानकावर असलेली (गेले ते दिवस!) ‘Pre Paid’ रिक्षा सेवा वापरायला सुरुवातकेली. इथ निदान काही झालच दुर्दैवाने तर नंतर तक्रार तरी करता येते. एक पोलिसहवालदार त्या बूथवर असायचा आणि रिक्षाचा नंबर आणि आपला संपर्क नंबर लिहून घ्यायचातो. ही सेवा केवळ एक रुपयात मिळायची – तरीही पुणेकरांनी न वापरून ही सेवा बंदपाडली पुढे. असो.

एकदा पहाटे पाचवाजता मी या बूथवर पोचले. मी एकटीच आहे अशी खात्री करून घेतल्यावर पोलिसमामांनीमला एक तासभर स्थानकावरच वेळ काढण्याचा सल्ला दिला. त्या काळात रिक्षावाल्यांनीप्रवाशांना लुटण्याच्या असंख्य घटना घडत होत्या त्यामुळे पोलिस जास्त सावधगिरीबाळगत होते. ‘एक कप चहा घ्या, एखादा पेपर घ्या, वाचत बसा, तास कसा गेला तुम्हालाकळणारही नाही ...” अशी मोलाची भर त्याने त्याच्या सल्ल्यात टाकली. ‘सहाच्या आत एकट्या व्यक्तींनारिक्षाने जाऊ द्यायचं नाही पहाटे’ अस काहीतरी धोरण त्या काळात असणार पोलिसांच! आतासाक्षात पोलिस ‘जाऊ नका’ म्हटल्यावर आणि ते आपल्या भल्यासाठी असल्यावर स्थानकावरबसून राहण भाग होत मला. आपल्याच गावात, प्रवासातून परत आल्यावर असा स्थानकावर वेळकाढावा लागण म्हणजे काय भयंकर अनुभव असतो, हे जे त्यातून गेलेत त्यांनाच कळेल.

मग मी माझप्रवासाच धोरण बदललं. भल्या पहाटे पुण्यातपोचणार नाही अशाच ट्रेनन मी यायला लागले. मला खर तर भल्या पहाटे माझ्या घरी परतयायला आवडायचं ..पण काय करणार?

पण त्या दिवशी मात्रमला पहाटे पाच वाजता पुण्यात पोचणा-या ‘अहिंसा एक्सप्रेस’च तिकीट मिळालं होत.दिवाळीच्या सुट्ट्यांचे दिवस होते – जे तिकीट मिळतं ते घ्या अशी स्थिती होती. त्यामुळेतिकीट बदलायच्या भानगडीत मी पडले नाही. मला पुढच चित्र दिसत होत – स्टेशनवर बसूनराहाण्याच – पण नाईलाज होता. मला पुणे रेल्वे स्थानकावर बसून रहायचं जीवावर आलंहोत. मग मी ठरवलं की आपण शिवाजीनगर स्टेशनवर – म्हणजे एक स्टेशन आधीच उतरू. तिथहीबसून राहावं लागेल तासभर – पण निदान बसून राहण्याची जागा तरी बदलेल असा माझा विचारहोता. पावणेपाचच्या आसपास गाडी शिवाजीनगरला पोचेल तेव्हा तिथे पहिली लोणावळा लोकलपकडणा-या लोकांची गर्दी असेल असा मी अंदाज बांधला.

शिवाजीनगरलागाडी थांबली. बरेच लोक उतरले. मीही उतरले. हातात घड्याळ नव्हत त्यामुळे वेळेच काहीभान नव्हत. दोन नंबरच्या फलाटावरून एक जिना चढून आणि उतरून मी एक नंबरच्या फलाटावरआले तेव्हा फलाट अगदी रिकामा होता. स्टेशनवर उतरलेले सगळे लोक घाईघाईने बाहेर पडलेहोते. ते ठीक. पण लोणावला लोकलसाठी कोणीच कसं नव्हत? मी फलाटावरच्या घड्याळाकडेनजर टाकली आणि माझ्या लक्षात आलं की पहाटेचे फक्त साडेतीन वाजलेले आहेत. ही गाडीराजकोट ते त्रिवेंद्रम अशी सुपर असल्यामुळे ती पुण्यात तासभर आधी येते नेहमीच्याअहिंसा एक्सप्रेसपेक्षा हे मी विसरून गेले होते पार!

त्या क्षणीत्या फलाटाच, त्या स्थानकाच रिकामपण आणि तिथली शांतता मला एकदम आवडली. जणू तीमाझ्यात झिरपली. मी एकटी होते तरी मला भीती नाही वाटली. स्टेशन असं निर्मनुष्यनसेल, कोणीतरी रेल्वेची माणस असतील इथच कुठतरी असा विश्वास होता मला कदाचित. मीदोन तीन दीर्घ श्वास घेतले. पहाटेच्या त्या ताज्या हवेने मला एकदम बर वाटल,डोळ्यातली झोप निघून गेली. मग मला एका बाकड्यावर झोपलेलं एक कुत्र दिसलं. माझीचाहूल लागल्यावर त्याने क्षणभर डोळे उघडले, आणि निर्विकारपणे माझ्याकडे पाहिलं.परत त्याने डोळे मिटले – माझी अजिबात दखल न घेता!

आसमंतात फक्तशांतता होती. फलाटावरच्या घड्याळाची टिकटिक आणि माझ्या हृदयाचे ठोके एवढाच काय तोआवाज होता. कुत्री भुंकत नव्हती, पाखर झोपली होती, माणसं नव्हतीच तिथ. मी एकानव्या जगात; एका गूढ विश्वात गेल्यासारखं वाटत होत मला त्या क्षणी! सगळ माहितीचअसूनही नवं वाटाव असं काहीतरी विचित्र होत! एक प्रकारच मृगजळ, मायावी दृश्य होतते! आता यातून नवं जग उदयाला येईल आपल्या नजरेसमोर अस वाटाव अशी परिस्थिती होती. एकपरिपूर्ण आणि असीम शांतता होती माझ्या भोवताली आणि तिच प्रतिबिंब माझ्या आतही होत!माणसांनी निर्माण केलेल्या रचना, वास्तू यांच्यातही एक वेगळ सौंदर्य आणि शांती असतेअसं मला त्या पहाटे प्रकर्षाने जाणवलं. माणसाच आणि निसर्गाच नात कधीही तुटणार नाहीअसा दिलासा मिळाला मला तेव्हा – का कुणास ठावूक!

शिवाजीनगरस्थानकावर भल्या पहाटे एकटीने व्यतीत केलेल्या त्या क्षणांनी मला नकळत पुष्कळ बळदिलं. भौतिक विकास, भौतिक प्रगती आणि आंतरिक विकास हे किती परस्पर संबधित असतात,किती परस्पर विरोधी असतात, त्यांच्या नात्याचे ताणेबाणे काय असतात .... असा काहीसाअसंबद्ध विचार त्या काळात मी करत होते .... त्या सगळ्या प्रश्नांची एकदम उत्तरमिळाल्यागत झालं त्या अनुभवातून. जणू सगळे प्रश्न संपून गेले.

असाच अर्धापाऊण तास गेला. मग चहाचा काउंटर उघडला. त्या माणसाने माझ्याकडे पाहिलं. पेपरविकणारा आला. त्यानेही माझ्याकड पाहिलं. लोक आले. आवाज वाढला. तोवर शांत झोपलेलंकुत्र एक आळस देऊन नाहीस झालं. कावळे-चिमण्यांचे आवाज यायला लागले. गाडी आली.त्यात लोक चढले – उतरले कोणीच नाहीत. कारण पुणे स्थानकातून लोणावळ्याला जाणारीपहिली लोकल होती ती. एका मिनिटासाठी ती गाडी चुकलेल्या लोकांची गर्दी झाली. दिवसउजाडला. तोवर ते गूढ वाटणार जग आता रोजच्यासारख झालं. मला त्या सगळ्या बदलाशीजुळवून घ्यायला थोडे कष्ट पडले. हातातून काहीतरी अमूल्य निसटतय अस वाटल ..... पणतसं नाही हेही कळलं.

आजवर शेकडो वेळामी आले गेलेले हे स्टेशन. त्या पहाटे रिकामपणातल पूर्णत्व, काही नसल्यातलं असलेपण.... याचा मला एक वेगळाच अनुभव आला. वरवर दिसणा-या विरोधाभासात एक धागा असतोसातत्याचा हे समजून आतून एकदम शांत झाले मी.

आता कधी जेव्हाएखाद्या द्वंद्वात सापडते मी मनाच्या – भावनांच्या, विचारांच्या, मूल्यांच्या –त्यावेळी रिकामपणातल्या त्या पूर्णत्वाची मला आठवण येते .. आणि हरवली आहे असंवाटणारी वाट पुन्हा एकदा नव्याने गवसते मला.

१०३. . भायर वचपाची वाट

2011-12-08T14:55:00.001+05:30

अलिकडे मला एक नवीनच जाणीव झाली आहे. किंबहुना जाणीवेची जाणीव झाली आहे असं म्हणावंलागेल.

ती म्हणजे: शब्द, माणसं, रस्ते, प्रवास ... या सगळ्यात फारमोठ साम्य आहे.

म्हणजे कोण कधी भेटतील; कोण सोबत राहतील; कोण मागे पडतील; कोणलक्षात राहतील; कोण विसरले जातील; कोण सुखावतील आणि कोण दुखावतील; कोण ओळखीचे असूनअनोळखी होतील; कोण अनोळखी असतानाही आपले वाटतील; कोण कधी परके होतील ....... कशाचकाही गणित नाही. सगळच बेभरवशाचं!

नागपूर – अमरावती – मुंबई असा प्रवास करत करत – प्रत्येक ठिकाणीकामं करत - मी त्या सकाळी गोव्यात डाबोलीमविमानतळावर उतरले तेव्हा खर तर मी ब-यापैकी दमलेली होते. पुढच्या चार दिवसांच कामसमोर दिसत होत. बाहेर पडताना मला बोर्ड दिसला ‘भायर वचपाची वाट’ आणि मी एकदमस्तब्ध झाले.

कितीतरी रेल्वे स्थानकांवर, विमानतळांवर, कार्यालयांत ...ही सूचना वाचलेली. ‘बाहेर पडण्याचा मार्ग’ – त्यात नवं काहीच नाही – कोणत्याच अर्थाने.शब्द जुने, त्यांचा प्रचलित अर्थ जुना, त्यातून काय करायचे हेही स्पष्ट – कोठेच अनिश्चिततानाही. तरी मला एकदम ते शब्द काहीतरी सांगताहेत असं वाटल.

मग कितीतरी गोष्टी आठवल्या.

सिंहाच्या गुहेत आत जाताना दिसणारी पावलं पण बाहेर न पडणारेप्राणी ...

बाहेर पडायचं कस हे माहिती नसताना चक्रव्यूहात शिरणारा आणिप्राण गमावणारा अभिमन्यू ....

भूकंपात ढिगा-याखाली गाडले गेलेले लोक ....

पर्याय नसल्याने दु:खाची नाती निभावत राहणारे लोक ....

कांही प्रसंग निसर्गाने, नियतीने दिलेले ...काही ओढवूनघेतलेले ...

प्रत्येक वेळी मी ‘भायर वचपाची वाट’ शोधताना माझी झालेलीतगमग आठवली; त्यातली उत्सुकता आठवली; त्यातला साहसाचा भाव आठवला; त्यातला आनंदआठवला; त्यातलं नाविन्य आठवल; जे नवं होत ते जुन होत जाताना झालेला भ्रमनिरासआठवला ...

खर तर प्रत्येक गोष्टीतून ‘भायर वचपाची वाट’ असतेच .. पणकधी ती दिसत नाही, कधी ती सुरक्षित वाटत नाही, कधी अडकून राहण्यातच मनाला समाधानवाटत राहत .. तर कधी नवे धोके पत्करायची आपली तयारी नसते ...कधी इच्छा असते पणशरीराची ताकद नसते .... कधी ‘असू दे असच’ अशी मानसिकता असते.

पण ‘भायर वचपाची वाट’ आहेच ... ही जाणीवच बराच दृष्टिकोन बदलून टाकते हे मी पुन्हपुन्हाअनुभवलं आहे हे मात्र खरच!

‘भायर वचपाची वाट’ शोधत राहण्याचा हा एक चक्रव्यूह आहे आणि त्यातून ‘भायर वचपाची वाट’ नाही अस तरनाही ना हे अखेर ? – अशी एक शंकाही आत्ताहे लिहिताना माझ्या मनात डोकावली आहे .....

१०२. रस्ते

2011-12-03T23:26:00.001+05:30

परवा सहज लक्षात आलं कीमागच्या वर्षभराचे फोटो तसेच पडून आहेत कॅमे-यात.

मग तो एक नादिष्टपणा झाला.वेळ मिळाला की फोटो उघड; तो ठेवायचा की नाही ते ठरव; त्याला नाव दे; त्याचा आकारकमी करून घे, तो योग्य त्या फोल्डरमध्ये टाक ....इत्यादी,

वर्षभरात किती नवे रस्तेमी पाहिले तेही लक्षात आलं.

राजस्थानच्या बाडमेरमधलेवाळवंटी रस्ते, पानिपतच्या क्षेत्रातले इतिहासाशी नाळ जोडणारे रस्ते;कर्नाटकातल्या हरीसंद्रा गावातली कोणत्यातरी देवाची मिरवणूक दाखवणारे रस्ते; आंध्रातलागोळकोंडा किल्ल्यापर्यंत नेताना अचानक अरुंद होणारा रस्ता; बंगलोरच्या लालबागेतलेहिरवेगार थंड रस्ते; त्रिपुरातले देशांच्या सीमा अधोरेखित करणारे रस्ते;मेघालयातले निळ्या डोंगरांच्या साथीने निवांत असणारे रस्ते; कारेकलमध्ये त्सुनामीच्या आठवणी सांगणारे रस्ते; उत्तराखंडमधलेवळणावळणांचे धुक्यात हरवलेले रस्ते; मार्थंडममधले झाडांनी सावली धरलेले रस्ते; छत्तीसगडमधले बाजारभरलेले रस्ते; पंजाबमधले आमच्यासाठी खास मोकळे केलेले रस्ते; कन्याकुमारीतले जुन्याआठवणी जागवणारे रस्ते; उत्तर प्रदेशातले उजाड रस्ते; रांचीतले पर्यायी रस्ते;समुद्राची जाण करून देणारा दमणमधला रस्ता; दुधनीचा मधुबनी धरणाच्या काठाने जाणारा रस्ता;त्रिवेंद्रमचे सौम्य रस्ते; गोहाटीकडून शिलॉंगकडे जाणारा स्वत:त रमलेला रस्ता; चंदिगढमधले व्यवस्थित रस्ते, मुंबईतले पावसानेबुडवून टाकलेले रस्ते; नागपूरमधले कधीच माहिती नसलेले रस्ते.

दिल्लीतले खर तर नवे पण तरीहीजुने वाटणारे रस्ते ...

पुण्यातले जुने आणितरीही आता विस्मरणात गेलेले रस्ते ....

काही ओळख विसरून गेलेलेरस्ते.....

आयुष्यात काही नव्यानेचआलेले रस्ते ...

काही जाणीवपूर्वक बंदकेलेले रस्ते ...काही हरवून गेलेले रस्ते

काही सुटलेले रस्ते ..काही विस्कटलेले रस्ते ..

काही चुकलेले रस्ते ..काही योगायोगाने गवसलेले रस्ते ....

काही जमिनीवरचे रस्ते,काही मनातले रस्ते ...

काही दिसणारे रस्ते ...काही फक्त स्वप्नातले रस्ते ...

काही टिकणारे ... काहीनामशेष होणारे ...असे हे असंख्य रस्ते ...

आणि त्यावरून तितक्याचनवलाईने, उत्साहाने चालणारी मी

चालते मी? की मी स्थिरअसून रस्तेच चालत आहेत? - असा भास निर्माणकरणारे रस्ते ...

असा हा अविरत वाटणारा पणएक निश्चित शेवट असणारा प्रवास.

त्या शेवटापर्यंत नेणारेहे रस्ते ...

१०१. केंद्र परिघाचं नातं

2011-11-26T16:41:00.001+05:30

वैशाखातलं रणरणतं उन शहरातल्या कार्यालयात टेबल-खुर्चीवर बसताना जास्त जाणवतं.त्या दिवशी कळवण तालुक्यातल्या एका आदिवासी पाड्यावर उंबराच्या झाडाखाली मस्तगारवा होता. दहा बारा स्त्रिया त्यांच्या उत्सुक चेह-यावरचा संकोच लपवतमाझ्याभोवती बसल्या होत्या. बुटक्या झोपडीच्या दारात एक पोर हाताशी आणि एक कडेवरघेऊन एक मुलगी उभी होती. दूरच्या खाटेवर एक आजोबा ‘कशातच अर्थ नसल्याच्या’अविर्भावात बसले होते.

तो होता स्त्रियांचा बचत गट. मी त्यांच्याशी गप्पा मारत होते. नेहमीसारखीच ओळखकरून घेण्यापासून सुरुवात. स्वत:च नाव सांगायची प्रत्येकीची त-हा वेगळी. कोणी घाईघाईनेनाव सांगून मोकळी होत होती; तर कोणी आधी हसावं की नाव सांगावं या संभ्रमात. एखादीदुसरीलाच नाव सांगायचा आग्रह करत होती – तेंव्हाचा त्यांचा संवाद ऐकण्याजोगा होता.

त्यांनी सहा सात महिन्यांपूर्वी हा बचत गट स्थापन केला होता. महिन्यातून एकदात्या सगळ्या नियमित भेटतात आणि बचत करतात. बॅंकेच दर्शन त्यातल्या एक दोघींनीचघेतलेलं – तेही या गटामुळे. बचत गटाच वैयक्तिक पासबुक त्या अगदी जपून ठेवतात.प्रत्येकील मी तिच पासबुक पहावं असं वाटतं. खरं तर एक दोन पासबुक पाहिली की कळतोत्या गटाचा एकंदर आर्थिक व्यवहार आणि शिस्त. पण त्यांना बरं वाटावं म्हणून मीप्रत्येक पासबुक पाहते, त्यावर काहीतरी बोलते /विचारते आणि हसून ते परत करते.

मी त्यांच्याकडून गट बांधणीच्या प्रक्रियेची माहिती घेते आहे. ती घेतानात्यांच जगणं, त्यांचा संदर्भ मी समजावून घ्यायचा प्रयत्न करते आहे. मी इतके सगळेप्रश्न का विचारतेय हे त्याही समजून घ्यायचा प्रयत्न करताहेत हे माझ्या लक्षात येतं.

खरं तर जगण्याबद्दल विचार करत बसण्याची चैन त्यांना परवडणारी नाही.दारिद्र्याशी झुंजण्यात त्यांची सारी शक्ती खर्च होते. हंडाभर पाणी आणायचं तरअर्ध्या तासाची पायपीट केल्याविना त्यांना ते मिळत नाही. घरात खाणारी सहा सात तोंडआहेत – त्याची तजवीज करावी लागते. लाकूडफाटा, धुणी-भांडी, स्वयंपाक, साफसफाई,शेणगोठा – ही त्यांचीच कामं! गेली दोन वर्ष पावसानं ओढ दिलीय खरी, पण शेत तयार तरकराव लागत आशेनं!

गावातल्या अनेक गोष्टींबद्दल आम्ही बोलतो. इतर गावातील गटांचे अनुभव मीत्यांना सांगते तेव्हा त्यांच्या नजरेत नव्या स्वप्नांच बीज रुजताना मला दिसतं.

“ताई, रसायन घ्यायला आवडेल का तुम्हाला?” रखमाताई विचारतात आणि मी दचकते. फारवर्षांपूर्वी अरुणाचल प्रदेशाच्या भटकंतीत तिथल्या आदिवासींच्या भावनांचा मानराखण्यासाठी मी ‘अपांग’(तांदळाची दारू) चाखली होती. तसाच प्रसंग दिसतोय आज. माझागोंधळ चेह-यावर दिसला असणार. कारण नीता (सोबत असलेली संस्थेची कार्यकर्ती) हसूनम्हणाली, “घाबरू नका, रसना पिणार का असंविचारताहेत त्या!”

रखमाताई आधीच माझ्याशी बोलताना जरा बावरलेल्या होत्या.नीताच्या बोलण्यावर जमलेल्या सगळ्या बाया हसतात तेव्हा त्या आणखीच खजील होतात. मलाएरवी रसना आवडत नाही. पण आत्ता रखमाताईंना बरं वाटावं म्हणून मी उत्साहाने होकारदेते.

रखमाताईंच घर छोटस आहे. पुरेसा उजेड पण नाही. रसना येत. मी ग्लासातलं रसना कमीकरायचा प्रयत्न करते तो एकमुखाने हाणून पाडला जातो.

मग गावात एक फेरफटका मारायला आम्ही निघतो. गुलाबताईंच घर दूर आहे. पाण्याचाटिपूस नसलेल्या नदीच्या पात्रातून आम्ही चाललो आहोत. भर दुपारी दोन वाजता वाळूतूनचालणं सोप नाही. आम्ही दोघी तिघी सोडल्या तर कोणाच्याच पायात चप्पल नाही. पण जणूएखादा आनंदसोहळा असल्यागत सर्वांचा उत्साह!

एक चढण चढून आल्यावर समोर एकदम हिरवाई आहे. गुलाबताई बायफ संस्थेच्या शेतीविकास कार्यक्रमात सहभागी झाल्या आहेत. खड्डे कसे खणले, लांबून पाणी आणूनलेकराच्या मायेनं आंबा आणि काजू कसे जगवले, त्यापायी शरीर कसं हलक झालं ... असंबरच काही गुलाबताई बोलतात. त्यांच घर त्यामानाने मोठ वाटलं मला. एका दोरीवर काही कपडेटांगलेले होते; एका कोप-यात चूल – दोन तीन पातेली आणि तीन चार ताटल्या फक्तदिसल्या. दुस-या कोप-यात दोन मध्यम आकाराच्या कणग्या. आणि तिस-या कोप-यात एक मध्यमआकाराची पेटी. घरात फक्त एवढच सामान.

शेजारचे लहान मोठे सगळे मला पहायला येतात. पुन्हा एकदा ‘परिचयाचा’ कार्यक्रमहोतो. एक पोरगेलासा तरुण पुन्हा एकदा मला नाव विचारतो. नवा शब्द सापडल्यागत तोस्वत:शी हसतो आणि एका अंधा-या कोप-यात दिसेनासा होतो. दोन मिनिटांत तो लगबगीनेपरततो. “माझ्या लग्नाला यायचं बरं का ताई,”असं म्हणत माझ्या हातात पत्रिका देतो. त्याचा निरागस आनंद पाहून “लग्नाच्या योग्यवयाबाबत” काही बोलायचा मोह मी निग्रहानं टाळते.

तेवढ्यात टोपलीभर बटाटे घेऊन एक आजीबाई येतात. इतके स्वच्छ आणि तुकतुकीत बटाटेमी आजवर कधी पाहिले नव्हते. त्या बाजारात बटाटे विकायला निघाल्या आहेत असं समजूनमी विचारते, “किती किलो बटाटे आहेत, आजी?” त्यावर आजीबाई हसत म्हणाल्या, “ मापूनथोडेच आणलेत? तुझ्यासाठी घेऊन आलेय मी. घरी घेऊन जा.”

सकाळपासून या गावात मला आदराची आणि प्रेमाची वागणूक मिळते आहे. या गावात मीआयुष्यात पुन्हा कधी कदाचित पाऊलही टाकणार नाही. या स्त्रियांकडून खास वागणूकमिळावी असं वास्तविक मी काही केलेलं नाही. मी या स्त्रियांशी फक्त गप्पा मारायलाआलेय. मी ना त्यांना कसली आशा दाखवतेय ना आश्वासन देतेय - आशेनं त्या माझ्या पुढेपुढे करताहेत अशातलाहीभाग नाही. मला भरून आलं – माझ्या डोळयांत पाणी तरारलं.

पण माझ्या मनाची एक गंमत आहे. ते जितक्या चटकन भारावतं, तितक्याच सहजतेने तेवास्तवही स्वीकारतं. सकाळपासूनच्या भारावून टाकणा-या आदरातिथ्यासमवेत नकळत नजरेआडकेलेली वास्तवाची काही प्रखर रुपंही होती – ती आता ठळकपणे नजरेसमोर येऊ लागली.

शहर असो की खेड, माणसांच्या मूळ स्वभावात आणि परस्परनातेसंबंधातफारसा फरक आढळत नाही. व्यक्ती म्हणून एकटी भेटणारी माणसं, आणि समूह रूपांत भेटणारीमाणसं यांत नेहमीच अंतर राहतं. मी या गावातली – त्यांच्यातलीच एक - असते तर रखमाताईंनीमला ग्लास भरून रसना दिल नसतं; आपलं काम सोडून या स्त्रिया अशा माझ्याशी अशा गप्पामारत बसल्या नसत्या; गुलाबताईंनी मला आग्रहाने त्यांच्या घरी नेलं नसतं आणि त्यापोरगेल्या युवकाने मला इतक्या लगबगीने त्याच्या लग्नाचं आमंत्रण दिलं नसतं.

पण बाहेरून पाहिलं, की तेच जग वेगळ दिसतं!

आपण सर्वचजण बाहेरून काही काळासाठी आपल्यात आलेल्याव्यक्तीशी वेगळ वागतो. बाहेरून आलेली व्यक्ती आपल्याच जगाचा भाग झाली, की मात्रआपली गाडी मूळ पदावर येते. रोजच्या संबंधातील व्यक्तींना गृहीत धरून चालताना आपलंकाही चुकतंय अस आपल्याला कधीच वाटत नाही. आपल्यातील एका व्यक्तीला नेम धरून एकटपाडणं – हा समाजातल्या रंजनाचा सर्वमान्य नमुना. कोणाच्याही अनुपस्थितीत भलतेसलतेशेरे मारत त्या व्यक्तीच्या वागण्याचा अनर्थ काढण्यात आपली सारी हुशारी खर्ची पडते.रोजचे संबंध आले की, काही वाटून घेणं, काही सोडून देणं, काही स्वीकारणं भाग असतं.ते आपण सहज करू शकत नाही. क्रिया-प्रतिक्रियांच्या जंजाळात सोप्या गोष्टी अवघडकरून घेण्यात, दुस-यांच्या माथी खापर फोडण्यात धन्यता वाटायला लागते. आपल्यातमार्दव, सहजता, नम्रता ... फक्त बाहेरच्या माणसांच्या वाटयाला येईल इतकीचदुर्दैवाने उरते!

परिघावरच्या अस्तित्त्वात पुष्कळ काही मिळतं. पण तेआपल्यासाठी नसतं, हे आपण जाणून घ्यायला हवं. पाहुण्यासारख जगणं जमतं, तोवर चैन असते.कशाला आपलं मानून स्थिरावलं की मग नाण्याची दुसरी बाजू समोर येते. जे आपलं असतं, त्यात फक्त सुख कधीच नसतं – सुखाबरोबर दु:खहीअसतंच! परिघ आणि केंद्रबिंदू यांचा तोल राखणं जमलं, तर कदाचित काही रहस्याचा उलगडाहोईलही!

वैशाखाच्या रणरणत्या उन्हात कधीतरी आदिवासी पाड्यावर उंबराच्या झाडाखालीबसण्याच सुख जरूर उपभोगावं! पण रोजचीच गोष्ट असेल तर आपली सावली आपल्याला आतच शोधायलाहवी!

पूर्वप्रसिद्धी: लोकसत्ता, ६ नोव्हेंबर २००४

१००. कौतुक

2011-11-18T16:51:00.001+05:30

मी तिच्याकडे पाहून सहज हसले. उत्तरादाखल तीही मोजक हसली.

“वा! चहा फार छान झालाय, मला आवडला” मी म्हणाले. मला तिला तेसांगायचं होतच म्हणून तर मी सुरुवात केली होती संवादाची.

मी शहादयातून पुण्याला चालले होते. चौदा तासांच ते अंतर एरवी बसनेजाताना कठीणच असत – आत्ता मी ऑफिसची गाडी घेऊन आले होते पण अंतर तर तेवढ काटायचं होतच. एरवी एकटीने प्रवास करताना सहसा चारचाकी घेऊन जात नाही मी. पण यावेळी हात दुखावला होता, डॉक्टरांनीप्रवासाला परवानगी दिलेली नव्हती. पण हा इथला कार्यक्रम नवा होता, त्याची आखणी मीकेली होती त्यामुळे मला यायचं होत – मग पर्याय म्हणून – सुखाचा प्रवास म्हणून –गाडी घेऊन इथवर आले होते मी आणि आता परत चालले होते पुण्याला.

राहुरी कृषि विद्यापीठाच्या परिसरात वाहनचालकाला चहा प्यायची लहर आलीआणि म्हणून आम्ही इथ थांबलो होतो.

रस्त्याच्या कडेला चहाची एक टपरी होती. लक्ष वेधून घेणार त्या टपरीतकाही विशेष नव्हत. दोन प्लास्टिकची टेबलं, काही मोडक्या आणि रंग उडालेल्या तशाच खुर्च्या,एका खोक्यावर चहाच सामान – तिथच दोन बरण्यांत बिस्कीट, क्रीम रोल आणि खारी,स्टोव्हचा भर्रकन येणारा आवाज, रॉकेलचा वास. तिशीतली एक स्त्री त्या टपरीचीसर्वेसर्वा दिसत होती – चहा ती बनवत होती, ऑर्डर घेत होती, पैसे घेत होती, कपविसळत होती, गिऱ्हाईकांशी बोलत होती. ती एकटीच सगळ सांभाळताना दिसत होती. कामानेतिचा चेहरा रापलेला दिसत होता. दुपारचे साडेतीन वाजत आले होते त्यामुळे तिथ फारशीगर्दी दिसत नव्हती.

मी चहा प्यायला फार उत्सुक नसते. बरेचदा घशाला काही तरी गरम हवंम्हणून मी चहा पिते. मी पिते त्यातले बरेच चहा ‘गरम असण’ ही माझी गरज पुरवतात –इतकच. पण चांगला चहा मिळाला तर त्याला दाद कशी द्यायची हेही मला माहिती आहे. असेप्रसंग अपवादानेच येतात पण आज तो अपवाद होता.

माझ वाक्य ऐकून त्या स्त्रीचा चेहरा एकदम उजळला. ती मनापासून हसली.तिचे डोळे चमकले. तिचा चेहरा सैलावला. तिने थेट माझ्या नजरेत नजर मिळवून मी कितीप्रामाणिक आहे हेच जणू तपासून पाहिलं. कशामुळे कुणास ठावूक पण तिची खात्री पटलेलीदिसली.

“ताई, अजून एक कप चहा घ्या”, तिने आमची जुनी ओळख असल्यागतफर्मान सोडलं.

आता याबाबतीत मी अगदीच वाईट आहे. म्हणजे एखादा पदार्थ आवडला म्हणूनमी तो जास्त खाऊ शकत नाही कधीच. खाण ही इतर अनेक कृतींसारखी ‘गुणात्मक’ कृती असते अस माझ मत – त्याचा पदार्थाच्या दर्जाशी संबंधअसतो पण संख्यात्मक अस त्यात काही नसत.

“चहा मस्त झालाय, पण अजून एक कप नाही घेता येणार मला – जास्त पीतनाही चहा मी, “ मी नम्रपणाने तिचा आग्रह धुडकावून लावला.

“तुम्ही काळजी करू नका ताई. हा चहा माझ्याकडून तुम्हालाफ्री आहे – म्हणजे पैसे नाही मागणार मी तुमच्याकडून या चहाचे.” तिन स्पष्टीकरणदिलं.

हे काहीतरी वेगळ घडत होत. एक गरीब बाई तिच्यापेक्षा ब-यापरिस्थितीतल्या बाईला काही कारण नसताना फुकट चहा पाजत होती – काही ओळखदेख नसताना.

“तुमचा हट्टच असेल, तर दया मग एक कप चहा,“ मी माघार घेतली – मला जास्तताणता येत नाही. पैसे तर देईनच मी त्याचेही. ती आणखी मोकळेपणान हसली आणि उत्साहानेआणखी एक कप चहा तिने मला दिला.

मी खुर्चीवर ऐसपैस बसले. वाहनचालकाला माझ्याबरोबरअसण्याची सवय होती – त्यामुळे तोही निवांत होता. मग आम्ही गप्पा मारल्या – तिचा चहाचदुकान, तिच घर, तिची मुल, तिच जगण, तिचे अनुभव, तिच दु:ख .. अस आम्ही बरच काहीबोललो. तिलाही प्रश्न होते माझ्याबद्दल – मी नोकरी करते कां, ही चारचाकी माझी होतीकां वगैरे. मी तिच्या प्रश्नांना व्यवस्थित उत्तर दिली.

मी तिला पैसे दिले तेव्हा तिने या आग्रहाच्या चहाचे पैसेखरच घेतले नाहीत माझ्याकडून – मला जरा संकोच वाटत होता त्याचा. निघतानिघता मी तिलासहज विनोदान म्हटलं, “असा सगळ्या येणा-या जाणा-यांना फुकट चहा पाजला तर पैसे कसेसुटणार तुला यातून?”

ती एक क्षण गप्प बसली. माझ्याशी बोलाव की नाही याचा तीविचार करत होती बहुधा. तिच्या कसल्यातरी रहस्याला मी नकळत हात घातला होता. तिने एकदीर्घ श्वास घेतला – तिची नजर आता क्षितिजापल्याड होती. त्या क्षणी ती मला काहीशीदु:खी भासली – भासच असावा तो कदाचित!

मग ती पुन्हा हसली आणि हळुवारपणे म्हणाली, “ माझ्या दुकानात रोजदोनशेच्या आसपास लोक येतात चहा प्यायला. त्यातले बरेचजण अगदी रोज येतात. मी मागचीपाच वर्ष इथ चहा विकतेय. पण ताई, माझ्या चहाच कौतुक करणा-या तुम्ही पहिल्याच! मीइतक काम करते त्याच चीज झाल्यागत वाटलं मला तुमचे कौतुकाचे शब्द ऐकून.”

त्यावर काय बोलाव ते मला सुचेना. कुणाकडून कौतुकाचा शब्द कानी नयेणा-या पण आयुष्यभर राबणा-या या बाईची मन:स्थिती मला चांगलीच समजली. लोक त्याचहाचे पैसे देतात हे खर, आणि त्या पैशांची त्या स्त्रीला गरज आहे हेही खर – पण सगळादेवघेवीचाच व्यवहार असतो कां फक्त? कामाचा दर्जा सदोदित चांगला ठेवण हे किती कमीलोक करतात – मग त्याबद्दल एखादा कौतुकाचा शब्द उच्चारायला लोकांना एवढ जड कां जात?

प्रसंगाच गांभीर्य हलक करण्यासाठी मी हसत म्हटलं, “एकदाचहाला छान म्हटल की एक कप चहा फुकट मिळतो हे एकदा कळलं की सगळे लोक तुझ्या चहालाछान म्हणायला लागतील आणि मग तुझी पंचाईत होईल...”

“ताई, खर मनापासून केलेल कौतुक आणि स्वार्थासाठी केलेली तरफदारीयातला फरक ओळखता यायला पाहिजे .. तीच तर खरी मेख आहे ...” तिन मला सांगितलं.

मला तिच म्हणण समजल नाही. मी तिला म्हटलं, “अग, समजल नाही मला तूकाय म्हणतेस ते, जरा समजून सांगशील का मला?”

तिन परत एकदा माझ्याकड पाहिलं. मग समजावणीच्या सुरात तीम्हणाली, “ लोक फार कमी वेळा मनापासून कौतुक करतात. ब-याचदा आपल्याकडून काहीतरी साधूनघ्यायचं असलं तर लोक आपल तोंडावर कौतुक करतात. आपण जे सहजासहजी करणार अथवा देणारनाही ते कौतुकाला बळी पडून करू असा त्यांचा अंदाज असतो – आणि आपण बरेचदा फसतोहीतसे! काही वेळा स्वत:ची चूक लपवायला लोक आपलं कौतुक करतात – मग आपण त्यांच्यावरपटकन रागावू शकत नाही ना! म्हणजे एका अर्थी आपल कौतुक करून लोक आपल्याला त्यांचगुलाम बनवून टाकतात – थोडा वेळ का असेना! पण जुन्या काळाची राजहंसाची गोष्ट आहे ना– तो पक्षी ज्याला पाणी आणि दूध वेगळ करता येत – तसं आपल्याला जमल पाहिजे. खोटकौतुक कोणत आणि खर मनापासून केलेल कौतुक कोणत – आपल्याकडून काहीतरी काम करूनघेण्यासाठी केलेल कौतुक कोणत आणि काही स्वार्थ नसणार कौतुक कोणत – यातला फरक कळलापाहिजे. खर कौतुक घ्यायचं आणि खोट कौतुक टाकून द्यायचं अस करावं लागत. जे आपल सुखपाहत नाहीत त्यांच्या वरवरच्या शब्दांना कधी भुलून नाही जायचं ताई “ ती स्वत:शीचबोलत होती .. मी त्या क्षणी निमित्तमात्र होते खरी!

मला त्या स्त्रीच मनापासून कौतुक वाटल आणि तिच्या जगण्यातून आलेलाअनुभव मला तिन दिला म्हणून तिच्याबद्दल आदरही वाटला. त्यादिवशी मला फक्त चांगला चहा नाही मिळाला ..एक अविस्मरणीय धडाही मिळाला. मला वाटत तिनमला इतक सगळ सांगण – ओळखीविना, कसल्याही अपेक्षेविना - हे एका प्रकारे माझ केलेल कौतुकच होत अस मीमानते..

मला अजून तिन सांगितलेल्या वाटेवर चालायला नीट जमलेलं नाही. कधीतरीजमेल तेही अशी आशा मात्र आहे.

९९. बोच

2011-11-12T14:29:00.001+05:30

मुंबईतमी राहायला आले, ती थेट दादरमधेच. तस पाहायला गेलं तर गर्दी, धावपळ मला मानवत नाही.माझ्या स्वभावात एक प्रकारचा ’निवांतपणा’ आहे . त्यामुळे मुंबईत किंबहुना कुठल्याचमोठ्या शहरात जाण्याची महत्त्वाकांक्षा मला कधीच नव्हती. पण हाती घेतलेल्या कामानेमला मुंबईत आणलं.आपण या अफाट गर्दीत हरवून जाऊ अशी भीती एका बाजूने वाटत होती. तर दुस-याबाजूने मुंबई म्हणजे स्वत:च जगणं; स्वत:ची मूल्य तपासून पाहण्याची एक आव्हानात्मक संधीही वाटत होती

पहिल्यादिवशी मी प्रशांतला विचारलं, “दादर स्टेशन किती लांब आहे इथून?” त्याने प्रश्नार्थकनजरेन माझ्याकडं पाहिल, म्हणाला, “आज इथच कामआहेत सगळी. बाहेर नाही जायचय.” घाईने मी स्पष्टीकरण दिलं, “काम नाही म्हणूनच तर सहजचक्कर मारून येते तिथवर. जरा मुंबईची ओळख करून घेते. पाहू आमच दोघींच जमतय का ते!”

प्रशांतनेमग मला नकाशा काढून दिला. गडकरी चौक, शिवसेना भवन, प्लाझा (थिएटर), आयडियल (पुस्तकांचेदुकान) अशा ठळक खुणांच्या मदतीने माझ दैनंदिन जाणं –येणं सुरु झालं. जरा आत्मविश्वासबळावल्यावर टिळक पुलावरचा जिना उतरून आयडियलच्या गल्लीत उतरणं, प्लाझाच्या बाजूने बादल-बिजलीच्या(ही आणखी दोन चित्रपटगृहे!) दिशेने आत शिरून कार्यालयात परत येणं असे उद्योग मी सुरुकेले. आता गंमत वाटते, पण तेव्हा मला ते नवे रस्ते शोधण्याचे काम फार सर्जक वाटायचे.ठरलेल्या ठिकाणी पोचायला अनेक मार्ग उपलब्ध असले की मला बरं वाटतं! कंटाळा टाळण्यासाठीअसले छोटे ’शोध’ फारच उपयुक्त ठरतात!

हळूहळूमाझ मुंबईत बस्तान बसलं. घडयाळाच्या काटयावर मी देखील स्वत:चं जगणं आखायला शिकले. कार्यालयातूनदादर रेल्वे स्थानकापर्यंत जायला बरोबर चौदा मिनिटं लागतात – असाही हिशेब मनात पक्काझाला. अंगावर येणारी गर्दी चुकवत, स्वत:ची गती अबाधित ठेवून चालण्याचं मुंबईतलं म्हणूनएक खास तंत्र आहे – तेही मी ब-यापैकी आत्मसात केलं.

पणका कोणास ठावूक; मुंबईत मी ब-यापैकी स्थिरावल्यावर मात्र माझ हे चौदा मिनिटांचं गणितचुकायला लागलं! ठाण्याला, बोरिवलीला जायच असेल, तर ही चूक महागात पडायची नाही. कारणएक गाडी चुकली तरी पाठोपाठ दुसरी गाडी असायचीच. पण चार दिवसांच्या अंतराने माझ्या कर्जतआणि कसारा गाडया चुकल्या तेव्हा मात्र घोटाळा झाला बराच. दोन्ही ठिकाणी मला पोचायलादीड-दोन तासांचा उशीर झाला आणि कार्यक्रमाची गडबड झाली होती.

कसा-यातझालेला गोंधळ निस्तरून परत येताना मी विचार करत होते नेमक काय चुकत होत याचा. वेळ काचुकत होते मी गाडीची? माझ घडयाळ माग पडलं होत का? का माझी चाल मंदावली होती? की आणखीकाही? ….कार्यालयातून निघाल्यापासूनच्या घटनांचा मी आढावा घेत होते.

आजदादर स्थानकात येता येता वाटेत दोन-तीन लोक भेटले होते. “मी घाईत आहे, नंतर वोलू” असेम्हणण्यातही दोन मिनिटं तर गेलीच होती. परवाही तर असच झालं होतं. माझ्या एकदम लक्षातआलं, की मुंबईत येऊन आता मला बरेच दिवस झाल्याने ओळखी वाढल्या होत्या. रस्त्यावर सारखेकोणी ना कोणी भेटत होते. त्यांच्याशी जुजबी एखादे वाक्य बोलतानाही वेळॆचं आणि अंतराचंमाझ गणित चुकत होत!!

पाहतापाहता ओळखी अधिकच वाढल्या. नाती अधिक पक्की झाली. चौदा मिनिटांचं ते अंतर कापायला मलातीस आणि कधी कधी तर चाळीस मिनिटांचा वेळ सहजलागायला लागला. घाईने कधी मी माणसांना चुकवून पुढे जाऊ लागले.

कालांतरानेमी मुंबई सोडली.

परवाब-याच वर्षांनी दादरला उतरले. हाताशी थोडा मोकळा वेळ होता म्हणून गडकरी चौकापर्यंतचालत गेले. चालायला सुरुवात करताना नकळत मोबाईलवर नजर टाकली होती – किती वाजलेत तेपाहायला. गडकरी चौकात पोचल्यावर परत एकदा घडयाळ पाहिलं - मोजून चौदा मिनिट लागली होती मला!! अचूकतेचा आग्रहधरणारं मन सुखावलं!

पणत्याचबरोबर मन दुखावलही गेलं!! हे अंतर चालायला तीस मिनिटांचा वेळ लागेल अस कुठतरीगृहित धरल होत मी जुन्या सवयीने ! पण या रस्त्यावर आता कुणीही ओळखीच भेटल नाही! वर्षानुवर्षजिच्याशी मैत्री होती त्या जागेला आपण परकं होऊन बसलो आहोत हे स्वीकारणं त्या क्षणीअवघड गेल मला!

नवेरस्ते चालायचे तर जुने सोडावे लागतात हे कळत मला.

पणते कळूनही कसलीतरी बोच राहते मागे … निदानकाही काळ तरी ….

९८. प्रवाह: सामाजिक कार्याचा: भाग २

2011-11-07T22:55:00.000+05:30

(’साप्ताहिक विवेक’च्या २०११च्या दीपावली विशेषांकात प्रसिद्ध झालेल्या लेखाचा हा उत्तरार्ध. पहिल्या भागात स्वयंसेवी संस्थांच्याबदलत्या स्वरूपाचा आढावा आपण घेतला. आता या दुस-या भागात विचार करू ’बिगर सरकारी संस्था’आणि संस्था –कार्यकर्ते यांच्यातल्या नात्याचा.)

बिगर सरकारीसंस्था

ज्या सामाजिक संस्थासरकारी मदतीवर अवलंबून रहात नाहीत, ज्या शासकीय रचनेचा भाग नसतात त्या बिगर सरकारीसंस्था असे साधारणपणे मानले जाते. पण अर्थातच हे काही पूर्णत: बरोबर नाही. अनेक बिगरसरकारी संस्था तर केवळ सरकारने त्यांना योजना राबवण्यासाठी दिलेल्या पैशांवरचालतात असे आजचे चित्र आहे. त्यांच्या नेमके उलटेही चित्र अनेकदा दिसते. बिगर सरकारीसंस्था सरकारच्या धोरणांना विरोध करतात, त्यासाठी जनजागृतीचे कार्यक्रम हातीघेतात. काही संस्था सरकारचे लक्ष अनेक नव्या विषयांकडे आणि प्रश्नांकडे वेधूनघेतात आणि सरकारला त्याची दखल घ्यायला भाग पाडतात.

सामाजिक क्षेत्रातलीसेवेची आणि त्यागाची वृत्ती हळूहळू लोप पावत गेली आणि सामाजिक काम हे उपजीविकेचेएक साधन बनत गेले. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ‘विकासाची’ संकल्पना जसजशी बदलत गेलीत्यानुसार या संस्थांचे स्वरूप बदलले. सामाजिक कामाचे शिक्षण देणा-या संस्थानिघाल्या आणि त्यातून बाहेर पडलेल्या पदवीधरांनी ‘करीअर’ म्हणून हे क्षेत्रव्यापून टाकले. सामाजिक काम ‘व्यावसायिक वृत्तीने’ केले पाहिजे असे मत मांडलेगेले. समाजात परिवर्तन घडवून आणण्यासाठी फक्त इच्छा आणि तळमळ पुरेशी नाही, विशिष्ठ कौशल्येही हवीत याबाबत दुमतनसावे. सामाजिक काम केवळ भावनेच्या भरावर दीर्घकाळ करता येत नाही हेही खरे आहे. पणया बदलत्या विचारसरणीत आपली उपजीविका मुख्य ठरते: समाज आणि त्याचे प्रश्न दुय्यमठरतात. सामाजिक काम हे आज इतर कोणत्याही क्षेत्रासारखे स्पर्धेचे क्षेत्र बनले आहे.आपल्या कामाचे ‘मार्केटिंग’ करण्यासाठी आता केवळ समाजशास्त्रातले पदवीधर पुरतनाहीत तर व्यवस्थापन आणि मार्केटिंग क्षेत्रातलेही मनुष्यबळ लागते. काय केल्यानेलोकांचे जगणे अधिक चांगले होईल या विचारांइतकेच (आणि कधी कधी जास्तही) पैसे आणिशक्ती माझ्या संस्थेचे नाव कसे होईल यावर खर्च होते.

साधारणपणे १९६०च्यासुमारास ‘का’ सामाजिक काम करायचे याचा विचार होता. त्या सुमारास उभ्या झालेल्या कामांना तात्त्विकबैठक होती असं म्हटलं तर फारसं चुकीच ठरू नये! १९७०च्या सुमारास मात्र ‘sectoralapproach’ आला – म्हणजे सामाजिक प्रश्नांचा तुकड्या-तुकड्यांत विचारकरायचा – त्यांचा परस्पर संबंध विसरून जायचा. मग शेतीच्या विकासासाठी रासायनिकखतांचा प्रसार करताना त्यांचा मानवी आरोग्यावर आणि पर्यावरणावर काय परिणाम होईलयाचा विचार शेती तज्ञांनी करण्याचे प्रयोजन उरले नाही. पुढे तर विशिष्ट सामाजिकप्रश्न, सामाजिक समस्या नेमकी कोठे आहे यावर भर आला. म्हणजे समस्या खेड्यात आहे काशहरात, भर वस्तीत आहे का झोपडपट्टीत वगैरे. आणि नंतर तर समस्या कशी आली याचा विचारमागेच पडला आणि समस्या सोडवणे या एकाच गोष्टीवर लक्ष केंद्रित झाले. इथं मगअर्थातच विचारांपेक्षा कौशल्यांचे महत्त्व आले, ध्येय आणि बांधिलकी यापेक्षाव्यवस्थापन महत्त्वाचे ठरले.

शिवाय बिगर सरकारी संस्था आणि गावातले लोक– ज्याला अनेक संस्था ‘लाभार्थी'म्हणतात – यांच्या नात्यात अलिकडे फरक पडत चालला आहे. हे नातेकळत – नकळत ‘देणारा आणि घेणारा’ असे स्वरूप धारण करत आहे. बिगर सरकारी संस्था अनेकदा लोकांसाठी ‘सरकारचे'रुप असते; कारण ब-याच बिगर सरकारी संस्था सरकारी कार्यक्रमांची अंमलबजावणी करत असतात. काही वर्षांपूर्वीपर्यंत लोक गावात जाउन लोकांमधे राहायचे. पण आता जिल्ह्याच्याअथवा तालुक्याच्या ठिकाणी हॉटेलमध्ये राहायचे, चारचाकी घेऊन गावात जायचे, एखादी बैठकघ्यायची, थोडे काम हिंडून पहायचे असा एक प्रकारचा DevelopmentTourism प्रचलित आहे. कोठेही जायचे झाले तर आजकाल तिथे InternetConnectivity आहे का, Mobile Range आहे का, खाण्याची सोय कशी आहे, टी. व्ही.असेल का - असेच प्रश्नलोक विचारताना दिसतात. थोडा हवाबदल होतो, ग्रामीण भागाची माहितीहोते, त्या माहितीच्या आधारे नवे प्रकल्प लिहून संस्थेकडे पैसा आणता येतो अशा अनेकगोष्टी होतात. पण ग्रामीणांचे, आदिवासींचे शोषितांचे, पीडितांचेखरे जीवन कळते का? त्यांच्यातलासत्तेच्या श्रेणीक्रम लक्षात येतो का? अशातून लोकांचे परवलंबित्व वाढते की ते खरोखरअधिकाधिक सबल होत जातात – अशा अनेक प्रश्नांची उत्तरे शोधायला गेल्यास चित्र निराशाजनकदिसते.

पण आज या क्षेत्रात तरुण मोठया संख्येने येत आहेत, त्या निमित्तानेत्यांना खरा भारत कळत आहे, त्यातून काही चांगले काम उभे रहात आहे – असे सकारात्मक परिणाम घडत आहेत.

छोटया संस्था आणि मोठया संस्था

साधारणपणे बहुतेक लोक त्यांच्या सामाजिक कामाची किंवा सामाजिक क्षेत्रातल्या कामाची सुरवात छोटया संस्थेपासून करतात. छोटया संस्थेत काम करण्याचे अनेक फायदे असतात. एक तर अनेक विषयांवर चर्चा होते, वातावरण बरेचसेअनौपचारिक असते. सगळ्याना सगळ्या प्रकारची कामं करावी लागतात, ज्यातून नव खूप काही शिकायलामिळतं. कामाबद्दल आपुलकी वाढते, सगळ्या प्रकारच्या कामांत सहभागी होण्याची संधी मिळते.या अनुभवातून भावनिक पातळीवर कार्यकर्ता कामाशी जोडला / जोडली जातेआणि त्याचा – तिचा वैचरिक विकासही होतो.

पण अनेकदा छोटया संस्थेचं कार्यक्षेत्र मर्यादित असतं, काही ठराविक काळानंतर कामात तोचतोचपणा निर्माणहोतो. माणस तीच तीच असल्याने संवादाचा साचा होतो. नव्या कल्पनासुचल्या तरी त्या राबवायला पुरेसं मनुष्य्बळ नसतं किंवा अर्थिक बळ नसतं – खरं तर अनेकदा दोन्हीही नसतं. अशा परिस्थितीत नेतृत्वाशी वादविवाद झाला काही निमित्ताने, तर तिथं जगणं अवघड होतं. क्षितिजअपुरं वाटायला लागून माणसं मोठया संस्थेत जाण्याचा निर्णय घेतात.

मोठया संस्थांमध्ये कामकरण्याचे अनेक फायदे असतात.संस्थेचं नाव असतं, जनमानसात एक प्रतिमा तयार झालेलीअसते, हितचिंतकांची संख्या लक्षणीय असते, विचार पक्के असल्यामुळे कार्यक्रमांचीकमतरता नसते, पर्यायी नेतृत्व असते. एकाशी तुमचे पटले नाही, तर दुस-याबरोबर काम करता येते, एका विषयाचा कंटाळा आला तर दुस-या विषयावर काम करता येते. कामात सातत्यही असते आणि नाविन्यही असते.

पण अनेकदा अशा मोठया संस्थांमध्येनवं काही घडवणं अवघड असतं. परंपरेला, नियमांना, वहिवाटीला चिकटून राहण्याची साधारणपणेसगळयांना सवय असते - आणि संस्था तरी त्याला अपवाद कशा असतील? शिवाय निर्णयघेण्याची श्रेणीबद्ध रचना ठरलेली असल्याने निर्णय व्हायला फार जास्त वेळ लागतो.तुमचा थेट उच्च अधिका-यांशी संपर्क असेलतर ठीक नाहीतर उतरंडीत वाट पाहण्यात वेळ जातो. छोट्या गोष्टी नव्याने करण्याचे,छोटे बदल घडवून आणण्याचे स्वातंत्र्य मोठ्या संस्थांमध्ये नक्कीच जास्त असते. पणफक्त वरवरचे बदल होत राहतात. तुम्ही मूलभूत प्रश्न उपस्थित करायला लागलात कीतुमच्या निष्ठेबाबत शंका येतात इतरांच्या मनात. मोठ्या संस्थांमध्ये ‘Someare More Equal’ अशी स्थिती कोणी मान्य करो अथवा अमान्य पणअसतेच.

मोठया संस्थेत नियम आणि रचना जास्त कडक असतात– लवचिकता कमी असते. माणूस परिघावर राहतो आणि नियम केंद्रस्थानी येतात. त्याचा सृजनशीलतेवरपरिणाम होतो. एका चक्रात अडकल्यासारखं लोकांना वाटतं. त्यांचीवाढ खुंटते. कोणत्याही प्रकारच्या संधीसाठी अनेक लोक असतात आणिगुणवत्तेपेक्षा रांगेतल्या नंबराची वाट पहात बसावे लागते. त्यामुळे अनेकदाअसे दिसते की दहा पंधरा वर्ष काम करून माणसंसंस्था सोडून जातात. अस चित्र स्वयंसेवी संस्थेतही दिसतं आणि बिगर सरकारी संस्थांतही!

माणस संस्था सोडतात,तेव्हा ते बरोबर अनुभव घेऊन जातात – पण नव्या ठिकाणी त्या अनुभेवांचा काही फायदा होतो का?जुन्या संस्थेला अशा अनुभवांच्या नाहीसे होण्याने काही नुकसान होते का? कामाचे क्षेत्र बदलल्याने कार्यक्षमता वाढते की कमी होते? असे अनेक प्रश्न अनुत्तरित आहेत.

भवितव्य

गेल्या दहा वीस वर्षांत सामाजिक कामामागची विचारप्रणाली जवळजवळनाहीशी होत चालली आहे असं मी म्हणते तेव्हा अनेकांना राग येतो. India AgaisntCorruption मधला लोकांचा सहभाग माझ्या या विधानाला छेद देणारा आहे असे अनेकजण म्हणतील. पण याचं खरं उत्तर आपल्याला काही काळाने मिळेल, आत्ताच उत्तर या सहभागाचा काय ’परिणाम’ दिसतो त्यावरून बदलेल. उदारीकरण (Liberalization), जागतिकीकरण(Globalization) आणि खासगीकरण (Privatization) या लाटेचा परिणाम आपल्या विचारकरण्याच्या शक्तीवर आणि पद्धतीवर झाला आहे. आपल्याला आता सगळ काही ‘झटपट’ हव असतं. शारीरिक कष्ट तर नको असतातच पण वैचारिक ताण (डोक्याला ताप) ही नको असतो.मूल्य, निष्ठा अशा शब्दांना फारसा अर्थ राहिलेला नाही. जे बाजारात विकलं जातं तेकरण्याकडे आणि तेच मिळवण्याकडं आपला कल आहे.

अनेक माणसं आजही संघर्षकरताना दिसतात – पण यातले अनेक संघर्ष व्यक्तिगत पातळीवर राहिले आहेत. यातून त्यात्या व्यक्तींची निष्ठा दिसून येते, चिकाटी दिसून येते, त्यांची तळमळ जाणवते. समविचारीमाणसं नसतीलच कोणी भोवताली अस नेहमीच घडत नाही – अशी माणसं शोधावी लागतात, नसतील तरनिर्माण करावी लागतात आणि जपावी लागतात. कोणीच परिपूर्ण असत नाही पण अनेकांचीबलस्थान एकत्रित करून पुढं जाता येतं. एक अधिक एक दोन न राहता चारही होऊ शकत खरतर! पण ‘माणसं जपणं’ ही संकल्पना आता जुनाट झाली आहे. मतभेदाचे सूर आता आपल्यालासहन होत नाहीत. कोणी वेगळं मत मांडलं की त्याला – तिला हुसकून लावण्याची तयारी सुरुहोते. त्या व्यक्तीला काम करणं अशक्य व्हावं असं वातावरण निर्माण केलं जातं. गटबाजीकरून माणसाना एकटं पाडण्याचे अनेक प्रसंग अगदी ‘वैचारिक निष्ठेवर आधारित’ असलेल्यासंस्था- संघटनांमध्येही वारंवार घडताना दिसतात. आत्मसन्मान राखण्याचा शेवटचा मार्गम्हणून माणस संस्था – संघटना सोडून जातात – ती सहजासहजी दुस-या ठिकाणी रुजत नाहीत.म्हणजे अखेर त्यांच्या अनुभवाचा फायदा समाजाला होतच नाही.

या सगळ्या चर्चेचानिष्कर्ष या देशातल्या सामाजिक कामाचे भवितव्य अंध:कारमय आहे असा आहे का? सुदैवानेइतक्या सा-या अनुभवानंतरही मला तस वाटत नाही. सामाजिक कामात सहभागी होणा-या लोकांची संख्यानेहमीच नाममात्र होती; सगळा समाज कधीच त्यात सहभागी नसतो हे वास्तव आपण लक्षात घेतलं तर आजचं चित्रतितकं निराशाजनक नाही असं म्हणावं लागेल. ’सामाजिक काम’ ही आजही नव्या जगाची ओळख करूनघेण्याची एक मोठी संधी आहे. माणसांचे माणसांशीनातं जुळलं जाण्याची एक अनोखी प्रक्रिया यातून घडत असते. त्यातूनस्वत:च्या विचारांचा दुराग्रह, अभिनिवेश कमी होतो.जगण्याचे वेगवेगळे मार्ग आहेत आणि लोकांची निवड वेगवेगळी असते याचं भान येणं माणूसम्हणून फार महत्त्वाचं आहे. ही संधी घेण्यास उत्सुक असलेले लोक – तरुण लोक – आजही कमी नाहीत. गरज आहे त्यांनाहेरण्याची, त्यांनासामावून घेण्याची,त्यांना नवे काम करण्याचेस्वातंत्र्य देण्याची, त्यांनाजबाबदारी घेण्याचीसंधी देण्याची. जुन्या पिढीने केवळ आपण ’जास्त पावसाळे पाहिले आहेत म्हणून आपल्यालाजास्त कळतं’ हा अभिनिवेश सोडला पाहिजे.

समाज जोवर आहे तोवर समाजात प्रश्न, समस्या राहणारच. तसेच या समस्या सोडवण्यासाठीप्रयत्न करायला हवेत अशी भावना असणारे लोकही राहणारच – ती जमात या पृथ्वीतलावरून पूर्ण नाहीशी होईल अस मला तरीवाटत नाही. आणि शेवटीअसं आहे की, दुसरं कोणी करो ना करो, आपल्याला आतून वाटतंतेव्हा आपण ती गोष्ट, ते काम करतोच... पुढेही लोक करत राहतील. सामाजिक कामाचेस्वरुप बदलते हे लक्षात घेतले तर ते समजून घेण्याची आपली क्षमताही वाढेल. ‘जनांचा प्रवाहो चालला ‘हे जुन्याकाळी जितकं खरं होतं, तितकच पुढेही असणार आहे.

***

९७. प्रवाह : सामाजिक कार्याचा: भाग १

2011-10-29T01:39:00.000+05:30

(’साप्ताहिक विवेक’च्या २०११च्या दीपावली विशेषांकात प्रसिद्ध झालेला लेख.)

संस्था, सामाजिक काम,कार्यकर्ते, विकास ....हे सगळे शब्द माझ्या आयुष्यात खूप उशीरा आले .. पण एकदा आलेते राहिले सोबत.

अनेक वर्ष वेगवेगळ्यासामाजिक संस्थांशी, सामाजिक कामांशी वेगवेगळ्या भूमिकांतून जोडले गेले आणि याविषयावर विचार होत राहिला, हवे असोत की नको असोत अनुभव येत राहिले. महाविद्यालयीनशिक्षण चालू असताना दोन तीन वर्ष केलेल ‘स्वयंसेवी’ काम, नंतर एका तपाहून अधिक काळकेलेल ‘पूर्ण वेळ काम’; त्यानंतर दशकभर सामाजिक संस्थेत केलेल ‘पगारी काम’ आणिसध्या आंतरराष्ट्रीय संस्थेत करत असलेले आणखी एक ‘पगारी’ काम यातून सामाजिक कामाशीमाझ एकदा जुळलेलं नात अबाधित राहिल – त्या नात्याचे ताणेबाणे बदलत गेले अर्थातच! एकेकाळी कार्यकर्त्यांव्यातिरिक्त माझ्या दुसर कोणी ओळखीच नव्हत; आता आज मात्रकार्यकर्ते भेटतात ते एखादया वर्कशॉप, सेमिनारमध्ये किंवा सोशल नेटवर्किंगसाईट्सवर!

संकल्पनेचीओळख

सामाजिक संस्थेशी माझापहिला संबंध आला तो पुण्यात मी शिकायला आल्यावर. पुण्यात मी ज्या वसतिगृहातराहिले, ते महाविद्यालयाच वसतीगृह नव्हत – तर एका संस्थेच होत. ‘समाज’ शब्द तोवरनागरिकशास्त्रात येऊन गेला होता आणि वर्तमानपत्रांतही तो वारंवार यायचा – त्यामुळे तो शब्द माहितीझाला होता. पण संस्था, कार्यकर्ते, सामाजिक काम हे शब्द नव्यानेच कळले.

मी ज्या वसतिगृहात राहिलेतिथे अनेक कार्यकर्ते होते. यातले बहुतेक कार्यकर्ते नोकरीपेशातून निवृत्त झालेलेहोते. दिवसातला काही काळ ते वसतिगृहाच्या कामासाठी द्यायचे. ते लोक या कामासाठीकोणत्याही प्रकारचे मानधन घेत नसत. त्यांनी हे काम करण्यामागे काही निश्चित‘विचार’ होता. ‘खेडयातल्या मुला-मुलींना अतिशय कमी खर्चात पुण्यात शिक्षणाची सोयउपलब्ध करून देण’ या विचाराने ही संस्था स्थापन झाली होती. हा विचार पटणारी नवनवीनमंडळी संस्थेच्या संपर्कात येत. त्यातले काही वेळ देत. इतर मंडळी देणगी देत. पैशांसाठी‘’देणगी’ हा एक नवा शब्द समजला, तोवर फक्त वर्गणी शब्दच माहिती होता.

ही सगळी वेगवेगळ्याक्षेत्रातली अनुभवी मंडळी होती. त्यांची कौशल्य वेगवेगळी होती, पार्श्वभूमीवेगवेगळी होती, स्वभाव वेगवेगळे होते, ते काही एकमेकांना आधीपासून ओळखत नव्हते. पण‘विचार’ हा त्यांना एकत्र आणणारा, बांधून ठेवणारा धागा होता.

त्या कार्यकर्त्यांकडेपाहताना अनेक गोष्टी कळल्या. एक म्हणजे सामाजिक काम करायच तर काही स्पष्ट ध्येय हवं.त्या ध्येयापर्यंत जाण्याची निश्चित योजना हवी. ही योजना अंमलात आणायची तरत्यासाठी पुरेस मनुष्यबळ आणि पैसा हवा. काम चांगल चालायचं तर व्यवस्था, नियम हवेतआणि मुख्य म्हणजे परिस्थितीचे आकलन असणारं, दूरदृष्टी असणारं, आणि निर्णय घेऊ शकणारं नेतृत्व हवं. माझ्या मनात तेव्हा एकमूलभूत सिद्धांतच तयार झाला म्हणा ना! मला ही सगळी चौकट फार आव्हानात्मक आणिकदाचित म्हणूनच आकर्षक वाटली.

एका बाजूने सामाजिककामाबद्दल आकर्षण निर्माण होत असताना दुसरीकडे त्याबद्दल अनेक प्रश्नही पडत होते.समाज म्हणजे काय? प्रेरणा म्हणजे काय? निष्ठा म्हणजे काय? दुस-यांचं दु:ख आपलंवाटणं हा कृत्रिमपणा नाही का? जो प्रश्न आपला नाही त्यावर आपण उत्तर कसं शोधूशकतो? कल्याणकारी राज्य असताना सामाजिक संस्थांची काय गरज? – असे अनंत प्रश्न. मीविज्ञान शाखेची विद्यार्थिनी असल्यामुळे समाजशास्त्रीय प्रश्नांची उत्तरं कशीशोधायची हे मला माहिती नव्हतं!

याच काळात पुण्यात महाविद्यालयीनविद्यार्थ्याकरता ‘सामाजिक जाणीव प्रकल्प’ सुरु झाला. त्यात मी सहभागी झाले.जवळच्या पोलीस वसाहतीत रोज संध्याकाळी जायचं आणि तिथल्या मुला-मुलींचा अभ्यासघ्यायचा असा आम्हाला झेपणारा कार्यक्रम आम्ही निवडला. आपल्यापेक्षा वेगळ्यापरिस्थितीत माणसं जगतात, राहतात, वाढतात याचं एकदम भान आलं. आता मागे वळून पाहतानाजाणवतं की ज्या खेड्यात मी वाढले, तिथेही अन्याय. विषमता, शोषण होतं. उदाहरणार्थ,चावडीवरून जाताना स्त्रियांनी चेहरा पदराने पूर्ण झाकून घ्यायचा, चपला हातांतघ्यायच्या, महारांनी, मांगानी घरात प्रवेश करायचा नाही, अंगणातच बसून राहायचं असे गावचे नियम होते. पण तेव्हा ते ‘सामाजिक प्रश्न’आहेत अस कधी जाणवलं नव्हतं. पुढे कधीतरी राजस्थानमधल्या स्त्रियांशी ‘बालविवाह’ याविषयावर चर्चा चालू असताना एकजण म्हणाली, “वह समस्या थोडे ही है? वह तो हमारीपरंपरा है” – तेव्हा लक्षात आलं की, आतला आणि बाहेरचा अनुभव आणि त्यातून तयारहोणारा दृष्टिकोन यात अंतर राहतं, तरी सामाजिक प्रश्न कळायला तो आपला व्यक्तिगतप्रश्न असलाच पाहिजे अशी गरज नाही. तसच प्रश्न आणि परंपरा एकमेकांत गुंतलेलेअसतात. कोणताही सामाजिक प्रश्न कळण्यासाठी संवेदनशीलता असणं महत्त्वाचं.

त्या दिवसांत अभ्याससांभाळून (खरं तर तो मागे ठेवून) आम्ही भरपूर काम केलं, भरपूर प्रयोग केले, भरपूरचर्चा केल्या, भरपूर वाचलं, थोर मंडळींना ऐकलं. संस्था, संघटना, रचनात्मक काम,संघर्षात्मक काम, मार्क्सवाद, हिंदुत्ववाद, दलितांचे प्रश्न, स्त्रियांचे प्रश्न,वेश्यांचे प्रश्न, खेड्यांचे प्रश्न ......... कोणताही एक विषय निवडायचा,तज्ज्ञांशी चर्चा करायची, वाचायचं, लिहायचं, वाद घालायचे असे दिवस होते ते.सामाजिक कामांत वेगवेगळे विचारप्रवाह आहेत याच भान मला आलं ते याच काळात. किरकीटवाडीचीझोपडपट्टी जळाली तेव्हा पुण्यातल्या लक्ष्मी रस्त्यावर उभं राहून पैसे गोळा करतानालोकांची बरे वाईट अनुभव आले – लोकांचा सामाजिक कामाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन दोनटोकांचा आहे हे जाणवलं. महापालिका शाळांतील मुला-मुलींसाठी उपक्रम चालवताना‘व्यवस्थेचे’ अनुभव आले.

चार पाच वर्ष स्वयंसेवीकाम केल्यावर जाणवलं की, नुसतं काम करत राहणं, नवे प्रयोग करत राहणं कधीकधीदिशाहीन असतं आणि म्हणून दमवणूक करणारं असतं. वैचारिक पाया पक्का करायचा आणि कामाचक्षेत्र विस्तारायचं अशा दुहेरी विचारांनी मी पूर्ण वेळ काम करायचा निर्णय घेतलाआणि थेट देशाच्या दक्षिण टोकाला पोचले.

आता माझी भूमिका बदलली.‘स्वयंसेवक कार्यकर्ता’ ते ‘पूर्ण वेळ कार्यकर्ता’ हा एक मूलभूत बदल होता. आता ‘’काहीसांभाळून’’ काम करायच नव्हतं, तर फक्त कामच करायच होत. इथ काम का करायचं, त्यातूनकाय साधायचं, काय करायचं, कोणी करायचं, कस करायचं याबाबत एक निश्चित योजना आधीचठरलेली होती – त्यामुळे चर्चा करायला फारसा वाव नव्हता. विचारप्रणाली पक्की होती;संस्थेचा पसारा मोठा होता, देशाच्या विविध भागांत काम होतं, व्यवस्था होती, नियमहोते. वेगवेगळ्या शहरांत एक-दोन पूर्ण वेळ कार्यकर्ते आणि त्यांच्याबरोबर स्थानिकपातळीवरचे अनेक स्वयंसेवी कार्यकर्ते अशी रचना होती. अशा दोन संघटनाचे मी पूर्णवेळ काम केले.

पुढे मी नोकरी केली तीहीएका मोठया सामाजिक संस्थेत.

सामाजिकसंस्थांचे विविध प्रकार

सामाजिक काम करणा-या विविधप्रकारच्या संस्था आहेत. काही संस्था भूकंप, दंगली, अपघात, पूर अशा प्रकारच्यानैसर्गिक आणि मानवनिर्मित आपत्तीच्या काळात लोकांची मदत करतात. काही संस्था केवळकल्याणकारी कामांत असतात – शिक्षणासाठी मदत करणं, मोफत ग्रंथालय चालवणं, विनामूल्यपाणपोई चालवणं, शिक्षण संस्था चालवणं ही काही उदाहरणे झाली. काही संस्था व्यवस्थाबदलण्यासाठी कार्यरत असतात. सामाजिक प्रश्नांवर जागृती करणं, धोरणात्मकपरिवर्तनासाठी काम करणं, राजकीय व्यवस्था बदलणं, कायदयातले बदल, सामाजिकप्रश्नांवर संशोधन करणं असेही कामाचे आणखी काही प्रकार आहेत. सर्वसाधारणपणे असेम्हणता येईल की सामाजिक कामाची विभागणी दोन मुख्य प्रकारच्या कामांत करता येते –रचनात्मक आणि संघर्षात्मक.

सामाजिक कामाकडे आणखी एकापद्धतीने पाहता येतं. सेवा या दृष्टिकोनातून काम करणं, विकासाच्या प्रक्रियेकडेआर्थिक विकासाच्या दृष्टिकोनातून पाहणं; सामाजिक कामाला समाजातील दुर्बल घटकांच्यासबलीकरणाच्या प्रक्रियेचे माध्यम मानणं, आणि काही एका विचारप्रणालीचा प्रसारकरण्यासाठी काम करणं.

आपल्या देशाच्या संदर्भातबोलायचं झाल तर सामाजिक कामाची परंपरा फार जुनी आहे असं म्हणावं लागेल. दानाचंमहत्त्व फार जुन्या काळापासून सांगितल गेलं आहे. दारी येणा-या ‘अतिथि’ला सन्मानानभोजन द्यावं, भिका-याला भिक्षा द्यावी अशी धारणा होती. दुस-यांना आणि विशेषत:संकटात सापडलेल्यांना मदत करण्यातून ‘पुण्य’ मिळत ही कल्पना एका अर्थी धार्मिकअसली, तरी पुष्कळशी सामाजिक आहे यात शंका नाही. ब्रिटीश साम्राज्याच्या काळातसामाजिक सुधारणांच महत्त्व अनेक विचारवंतांच्या लक्षात आलं आणि सामाजिक कामालानवसंजीवनी मिळाली.

सामाजिक संस्थांचेआकारानुसार, विस्तारानुसारही विविध प्रकार आहेत. एका गावात किंवा काही मर्यादितगावांत (अथवा शहरांत) काम करणा-या संस्था आहेत. एकापेक्षा जास्त जिल्ह्यांत पणएकाच राज्यात काम करणा-या संस्था आहेत. एकापेक्षा जास्त राज्यांत काम करणा-यासंस्था आहेत. केवळ एका विषयावर – जसे शेती किंवा आरोग्य – लक्ष केंद्रित करून कामकरणा-या संस्था आहेत, तशाच ‘एकात्मिक विकास’ अशा नावाने अनेक विषयांवर (खरसांगायचं तर ज्या कोणत्या विषयावर काम करायला पैसे मिळतात त्या कोणत्याही विषयावर,प्रश्नावर) काम करणा-या संस्था आहेत. सामाजिक कामासाठी छोट्या संस्थांना देणगीउपलब्ध करून देणा-याही संस्था आहेत. अनेक उद्योग समूहांचे स्वत:चे ट्रस्ट आहेत.

संस्था संघटना याचाहीवेगळा विचार मी इथे करत नाही. साधारणपणे रचनात्मक काम करणा-या त्या संस्था आणिसंघर्षात्मक काम करणा-या त्या संघटना अशी मी ढोबळमानाने विभागणी करते आहे –ती सगळ्या प्रकारच्या परिस्थितीत योग्य असेल असे नाही; अपवाद असणारच!

सामाजिक संस्थांचे तीनमुख्य प्रकार आज सभोवताली दिसतात. ते म्हणजे स्वयंसेवी संस्था, व्यावसायिक दृष्टीने काम करणा-या ‘ बिगर सरकारीसंस्था” आणि तिसरे म्हणजे ’देणगी देणा-या’ संस्था. यातल्या तिस-या प्रकारच्यासंस्थेत काम करण्याचा फारसा अनुभव माझ्या गाठीशी नाही म्हणून पुढची चर्चा केवळ स्वयंसेवीआणि बिगर सरकारी संस्थांबाबत आहे.

स्वयंसेवीसंस्था

ज्या सामाजिक संस्थेत सगळे लोक स्वयंसेवी वृतीने काम करतात, कोणीही पगारी नोकर असत नाही, ती संस्था स्वयंसेवी. पण अशी पूर्ण स्वयंसेवी संस्था आज अभावानेच आढळेल . ज्या संस्थांचे पहिल्या फळीचे कार्यकर्ते स्वयंसेवक आहेत – ती स्वयंसेवी अशी सुधारित व्याख्या आता करावी लागेल. या प्रकारच्यासंस्थांचा पसारा एके काळी प्रचंडहोता आणि आजही आहे. विशिष्ट विचारप्रणालीवर आधारलेल्या, कामाचेविस्तारीत क्षेत्र असलेल्या आणि अनुभव असलेल्या ‘स्वयंसेवी’ संस्थांचे चित्र आजसाधारणपणे कसे दिसते?

एक म्हणजे स्वयंसेवीसंस्था आता श्रीमंत झाल्या आहेत – आता त्यांना पैशांची कमतरता भासत नाही. त्यांचीकार्यालये पाहिली की ही बाब सहज लक्षात येते. दोन चार हजारांची देणगी सहज देऊशकणा-या लोकांची संख्या वाढली आहे हे निश्चित. पण या ठिकाणी मनुष्यबळाची मात्रवानवा दिसते. नवे रक्त कामात उतरताना दिसत नाही किंवा त्यांचं कामातलं सातत्य कमीपडत. अनेक संस्थांमध्ये ‘अनुभवी’ माणसे असतात, त्यांच्याकडे विचार असतात, कल्पनाअसतात, अनुभव असतात – पण त्यांच्याकडून धावपळ होत नाही. धावपळ करायला अनेकसंस्थांत आता माणसंच नाहीत अस विदारक चित्र आहे. याचा अर्थ तरुण माणसं सामाजिककामात नाहीत असा नाही – त्यांना बहुधा इथ नुसता ‘सल्ला’ देणा-या माणसांचा कंटाळायेतो अशी मला शंका आहे.

पर्यावरणासारख्या क्षेत्रातस्वयंसेवी वृतीने – स्वत:चा वेळ, पैसा, कौशल्य खर्च करणा-या – काम करणा-या तरुणतरुणींची संख्या लक्षणीय आहे. पण तरुण माणसं विचारप्रणालीवर आधारित कामात कमीयेतात असे चित्र दिसतं. त्याची कारण तरी काय आहेत? जीवन धावपळीचे झाले आहे, माणसस्वत;च्या कुटुंबासाठीसुद्धा मनाजोगता वेळ देऊ शकत नाहीत हल्ली; ही वस्तुस्थिती आहे.छोट्या समजल्या जाणा-या शहरांतही माणसं खूप जास्त काळ घराबाहेर असतात. दुसरंम्हणजे कोणतीच नोकरी, कोणतच काम आता पहिल्यासारख ‘सुरक्षित’ राहिल नाही. एकदाचिकटलो की निवृत्तीपर्यंत निवांत हे चित्र आता कोणाच्याही बाबतीत खरं नाही.कामाच्या ठिकाणची स्पर्धा, सतत स्वत:ला सिद्ध करण्याचा तणाव, वाढत्या महागाईनेकितीही आला तरी अपुरा वाटणारा पैसा, आरोग्यसेवांचा आणि शिक्षणाचा वाढता खर्च,भविष्याबद्दलची असुरक्षितता ... अशा सर्व गोष्टींमुळे आपल्या आयुष्यात आधीच पुरेसातणाव आहे. सामाजिक काम करत दुस-यांचा तणाव घ्यायची आता आपली तयारी नाही – पैसेदेऊन सामाजिक कामात सहभागी होणे जास्त सोयीचे आणि सोपे झाले आहे.

हे झाले वरवर दिसणारेचित्र. पण असे म्हणत असताना आपण हे विसरतो की, जुन्या पिढीतही सामाजिक कामातसहभागी होणा-या लोकांची संख्या मोजकीच होती. शिवाय जुन्या काळी कोणाला – विशेषत:पूर्ण वेळ कार्यकर्त्याला - जेवायला घालणेकिंवा त्याला/तिला गरजेची एखादी वस्तू घेऊन देणे इतपतच काहीचे सामाजिक काममर्यादित असे. आता पूर्ण वेळ कार्यकर्त्यांच्यांही गरजा वाढलेल्या दिसतात. म्हणजेत्यांना मोबाईल फोन लागतात, लॅपटॉप लागतातआणि त्यावर इंटरनेटही लागते – म्हणजे ते ’फेसबुक’वरूनविचारांचा प्रसार करू शकतात! ते योग्य की अयोग्य यावर मी भाष्य करत नाही. मला फक्त एवढेच सांगायचे आहे की फक्तसमाज बदलला अस म्हणणं चुकीच आहे, संस्थाही बदलल्या, त्यांचे आदर्शही बदलले आणित्यातल वातावरणही बदललं. कारण संस्थाही समाजाचा एक भाग असतात आणि समाजाला दिशादेण्याचे त्यांचे काम कधीकधी त्या विसरतातही! ‘जुने काही आता उरले नाही’ ही प्रौढांची नेहमीची तक्रार असते – त्यात नवं काही नाही. पण आता ४०ते ६० या वयोगटात असलेल्या पिढीने (त्यात मीही आले हे नमूद करते!) काही चुकाकेल्या आहेत – त्याची फळे आता दिसताहेत.

शिवाय बदलत्या सामाजिक संदर्भात कोणतीतरी एकच विचारप्रणाली सगळ्या प्रश्नावरचा रामबाण उपाय असेल असा एक भाबडाआशावाद – ज्याच्या आधारे जुन्या पिढीन काम केलं– तो आता उरलेला नाही. अशा विचारांचा अनाठायी आग्रह ही एक प्रकारची अंधश्रद्धा आहे असे तरुण पिढीलाच काय मलाही वाट्ते. काळ बदलला,प्रश्न बदलले, आव्हाने बदलली – त्यांना तोंड द्यायचं तर आपली विचार करण्याची, विश्लेषणकरण्याची पद्धतही बदलायलाहवी. अनेक स्वयंसेवी संस्था या नव्या गरजेकडे डोळेझाक करतात आणि संदर्भहीन होऊनजातात .

आणखी एक वास्तव म्हणजेस्वयंसेवी सामाजिक काम आणि राजकीय पक्ष यांचा दिवसेंदिवस जवळचा होत चाललेला संबंध!गणेशोत्सव मंडळ, गुणवंत विद्यार्थ्यांचा सत्कार, रक्तदान अशा ‘सामाजिक’ कामात एकदापुरेसे नाव कमावलं की हीच मंडळी राजकीय आखाड्यात उतरताना दिसतात. आणीबाणी आणित्यानंतरच्या राजकीय भ्रमनिरासानंतर काही लोक ‘राजकीय कामापेक्षा सामाजिक कामजास्त गरजेचे आहे’ अशा विचारांकडे वळले हे नाकारता येत नाही. पण त्याचबरोबरसामाजिक कामाचे राजकीयीकरण होण्याच्या प्रक्रियेला याच काळात गती मिळाली. अनेकसामाजिक संस्थांच्या पदाधिकारी मंडळावर राजकारणात सक्रिय असणारे लोक असतात. एकाअर्थाने राजकारण हा समाजकारणाचाच एक पैलू आहे असं शिक्कामोर्तब यातून होतं असंम्हणता येईल. आणि दुसरं असही म्हणता येईल की स्वयंसेवी काम ही सक्रिय राजकारणातशिरण्याची केवळ एक पायरी झाली आहे. समाजकारण आणिराजकारण यांच्या या नात्यामुळे अनेक लोक सामाजिक कामापासून दूर गेले असे म्हटल्यासअवास्तव ठरणार नाही. आज चाळीस ते पन्नास वयोगटात असणारे आणि त्यांच्या तरुणपणीस्वयंसेवी कामात सक्रिय सहभागी असणारे अनेक लोक याची साक्षदेतात. ‘वेळ मिळत नाही’ हे अनेकदा समोरच्या माणसाला दुखवायचे नाही म्हणून सांगायलाचांगले कारण असते अशा वेळी.

शिवाय गेल्या काही वर्षांतमनोरंजनाची बरीच साधन घरबसल्या उपलब्ध झाली आहेत. त्याचा परिणाम म्हणून माणसांनाघरात वेळ घालवायच साधन सापडलं आहे. पूर्वी नुसतं निवांत रिकामंबसण्यापेक्षा ‘काहीतरी चांगल’ काम करू अशा विचारांनी माणसं संस्थेत, संघटनेतयायची, पडेल ते काम करायची आणि जे काम करायला मिळेल त्यात समाधान मानायची. पणचोवीस तास कार्यक्रम दाखवणा-या वाहिन्यांनी माणसांचे व्यवहार बदलून टाकले. बसल्याजागी जे मिळेल त्यात समाधान मानायचं – वेळ, पैसा आणि दगदग वाचली अस म्हणायचं – अशीएक पद्धत पडत गेली. जर जुन्या काळी असाचोवीस तास रतीब घालणार मनोरंजन असतं तर आपला समाज कसा घडला असता याचा विचार कधीकधी मनात येतो.

‘कर्मण्येवाधिकारस्ते’चा कितीही जप केला तरी आपल्याला फळाचीअपेक्षा असतेच. सामाजिक बदलहे काही चमत्कारासारखे एका रात्रीत किंवा अल्प काळात होत नाहीत. त्याला गरज असतेदीर्घ काळ काम करण्याची. झटपट यश मिळवण्याची मनोवृत्ती जीवनाच्या इतर क्षेत्रात पसरत असताना हे क्षेत्र तरी त्याला अपवाद कसे ठरेल? अपयश पचवायला एक वेगळी ताकद लागते, अपयशातून धडे शिकून स्वत:मध्ये, स्वत:च्या कामाच्याधोरणांत आणि शैलीत बदलघदवून आणायला, एकाकीपणा स्वीकारायला वेगळे धाडस लागते. अशा धाडसाबद्दलचेध्येयवादी आकर्षण कमी होत चालले आहे आणि त्याबद्दल गंभीरपणानेविचार करण्याची वेळ आली आहे.

स्वयंसेवी संस्थांवर आणखीएक मोठा आक्षेप असा असतो की तिथं मुख्यत्वे ज्यांचा स्वत:चा तो प्रश्न नसतो, तेलोक काम करत असतात; जे खाऊन पिऊन सुखी असतात ते काम करत असतात. सद्यस्थितीत आस्तित्वात असलेल्या व्यवस्थेचे अनेक फायदे हे लोक घेत असतात आणि म्हणूनव्यवस्था बदलण्याकडे त्यांचा कल नसतो. जे करायचे, जे साधायचे त्यासाठी साधनअसणारांची त्या व्यवस्थेपासून मुक्तता आहे काहा एक वेगळाच मुद्दा आहे. हे विधान अर्थातच बिगर सरकारीसंस्थांनाही लागू पडते.

(लेख मोठा आहे त्यामुळे बाकी पुढच्या भागात!)

९६. खेळ

2011-10-22T11:19:00.001+05:30

माझीस्मरणशक्ती अगदी वाईट आहे, हे मी पूर्वीही तुम्हाला सांगितल आहे – माझ्या सवयीप्रमाणेअनेकदा सांगितला आहे बहुतेक! त्याबद्दल (म्हणजे अनेकदा सांगण्याबद्दल नाही तर स्मरणशक्तीवाईट असल्याबद्दल) मी फारशी चिंता कधीच केलीनाही आजवर. पण कधीकधी त्यामुळे मला अगदी कानकोंड व्हायला होत. आजचा दिवसही त्यातलाचएक होता.

एकामीटिंगची तयारी करायची होती आणि दुसर म्हणजे संध्याकाळी मला नेहमीपेक्षा एक तासभर आधीबाहेर पडायच होत – म्हणून सकाळी मी घरातून नेहमीपेक्षा लवकर बाहेर पडले. मेट्रो स्थानकातमी वेगळ्या वेळी आल्यामुळे माझ्याभोवतीची गर्दीही वेगळीच होती. नेहमीच्या सहप्रवासीस्त्रिया बोलत नसल्या तरी एकमेकींकडे पाहून आम्ही हसतो – इतकी दखल आम्ही नक्की घेतो.क्वचित कोणीतरी ’खूप दिवसांनी दिसताय तुम्ही’ अस मला म्हणते आणि मग मी माझ्या ताज्याप्रवासाचा वॄत्तांत तिला ऐकवते असही घडत. आजही मी खूप काळाने मेट्रोने चालले होते पणओळखीच कोणी मला भेटण्याची शक्यता नव्हती.

मेट्रोआली, त्यात चढले. बसायला जागा मिळाली. माझामेट्रोचा प्रवास जमिनीखालून असतो, त्यामुळे बाहेर पाहण्यासारख काही नसत अंधाराव्यतिरिक्त.आतमध्ये मग उगाच नजर इकडे तिकडे फिरत राहते आणि अनोळखी लोकांकडे अस पहात राहण (त्यासगळया स्त्रिया असल्या आणि पाहणारी मी पण एक स्त्री असले तरी) जरा विचित्र वाटत. बर,प्रवास जेमतेम वीस मिनिटांचा असतो माझा – त्यामुळे पुस्तक काढून वाचत बसायलाही फारसावाव नसतो. मग डोळॆ मिटून बसण हा एकमेव पर्याय राहतो.

मीडोळॆ मिटणार तेवढ्यात माझ्या समोर बसलेली एक तरूण मुलगी ’हॅलो’ अस म्हणत माझ्याकडेपाहून हसली. प्रतिक्षिप्त क्रियेने मी पण हसले – पण मी ’हॅलो’ म्हटल नाही तिला. कारणती मुलगी काही माझ्या ओळखीची नव्हती. बहुधा तिने माझ्या शेजारच्या एखाद्या स्त्रीलासंबोधल असाव अस मी गॄहित धरल. ओळख नसली तर हसायला चालत मला – बोलायलाही चालत म्हणा!एरवी बोललेही असते मी – पण आज गप्प बसले.

माझ्याडाव्या –उजव्या बाजूच्या दोन्ही स्त्रिया किंवा खर तर आजुबाजूच कोणीच त्या मुलीशी काहीबोलल नाही म्हणून मी जरा विचारात पडले. हे अर्थात लिहायला भरपूर वेळ लागतो आहे – पणतुम्हाला वाचायला जेवढा वेळ लागतो आहे त्याच्या शतांश कालावधीत हा प्रसंग घडत होता.मी त्या मुलीच्या चेह-याकडे पहात होते. तिला एकदम अपमान झाल्यासारख वाटल आणि तिच्याचेह-यावरच हसू मावळल. तिचे डोळे एकदम निराश झाल्यासारखे वाटले. तिने एकदम नजर खालीझुकवली आणि मोबाईलचा इअरफोन काढून ती गाणी ऐकायला लागली. पण ती अस्वस्थ झाली होती.

अस्वस्थतर मी पण झाले होते – कारण त्या मुलीला मी कुठतरी पाहिल आहे अस मला तोवर वाटायला लागल.मेंदूला ताण दिल्यावर तिचा चेहरा, तिच हसण, तिचा आवाज, तिचे डोळॆ ….. सगळे माहितीचेआहेत अस वाटायला लागल. ही मुलगी मलाच ’हॅलो’ म्हणाली याची मला खात्री पटली. मग मी तिच्याशीसंवाद साधायचा प्रयत्न करायला लागले पण आता ती माझ्याकडे बघतही नव्हती. आमच्यातल ते दोन तीन फुटांच अंतर एकदम मैलांच झाल जणू. एकदामला वाटल, की बसायला मिळालेली जागा सोडून तिच्याजवळ जाव आणि तिच्याशी बोलाव. पण मलाआता तिची खात्री नव्हती. आणि आता ती माझ्याकडे बघतही नव्हती त्यामुळे ती माझ्याशी बोललीहोती की आणखी दुस-याच कोणाशी अशी शंका माझ्या मनात परत निर्माण झाली.

माझ्याहीनकळत मी तिच्याकडे पहात राहिले. जितक जास्त पहाव तितक ती मुलगी ओळखीची आहे अस मला वाटायलालागल. माझी तिच्यावर सतत रोखलेली नजर तिला जाणवली असावी, कारण तिनेही परत एकदा माझ्याकडेपाहिल. तो क्षण अचूक पकडून मी तिला विचारल, “रोज तुम्ही मेट्रोने येता का?”

तिनेनुसतीच मान डोलावली. पण आता तिचा चेहरा जरा सैलावला. तेवढा धागा पुढे नेत मी पुन्हाम्हणाले, “पण आपण आज पहिल्यांदाच मेट्रोत भेटतो आहोत, नाही का?”

आताती छान हसली. मग म्हणाली, “आज चाणक्यपुरीच्या कार्यालयात येणार आहेस का? रेस कोर्सस्थानकावर उतरायला लागेल आपल्याला ……”

तिचाआवाज ऐकून मला एकदम कळल की ही शहनाज आहे.

आणिमला स्वत:ची लाज वाटली.

शहनाजलामी गेले एक वर्षभर ओळखते. तिला मी किमान पंचवीस वेळा भेटले आहे. तिच्याशी मी किमानशंभर वेळा फोनवर बोलले आहे – शहनाज माझ्या एका ऑफिसमधली रिसेप्शनिस्ट –टेलिफोन ऑपरेटर आहे.

शहनाजस्वभावाने फार चांगली आहे. ती कार्यतत्पर आहे. तिच्या कामाची गुणवत्ता नेहमी चांगलीअसते. ती अनेक गोष्टी स्वत: होऊन करते – तिच्यात सांगकामेपणा अजिबात नाही. तिने मलाअनेकदा मदत केली आहे. मी कधीही त्या कार्यालयात गेले की शहनाज माझ स्वागत करते, मीकशी आहे ते विचारते, मला आवडते ती कॉफी देते. आणि मुख्य म्हणजे फक्त माझ्याशीच नाही तर कार्यालयातयेणा-या सगळ्यांशी शहनाज तितक्याच अगत्याने वागते. आणि हे ती सगळ मनापासून करते. माझशहनाजबद्दल फार चांगल मत आहे – तस मी त्या कार्यालयाच्या वरिष्ठ अधिका-यांना एकदा लेखीकळवलही आहे.

मीआता शहनाजशी मनापासून गप्पा मारते. पाचच मिनिटे मिळतात आम्हाला कारण रेस कोर्स स्थानकआता आलच आहे. शहनाज आता मनापासून हसते आहे. मेट्रोतून ती उतरते, दरवाजे बंद होतात तेव्हाहात हलवून आम्ही एकमेकींचा निरोप घेतो. मी अजूनही अस्वस्थच आहे.

मीशहनाजला लगेच का ओळखल नाही हा प्रश्न मला पुन्हा एकदा सतावतो आहे. कोणीतरी खूप काळानेभेटल्यावर, कोणीतरी तितक्या नियमित न भेटणार समोर आल्यावर मी न ओळखण स्वाभाविक आहे.पण मला नेहमी भेटणा-या, जिच्याबद्दल माझ चांगल मत आहे अशा मुलीला मी ओळखू नये याच मलावाईट वाटल.

एकशक्यता आहे की शहनाज मेट्रोत भेटेल अस मला वाटल नव्हत – त्यामुळे अनपेक्षितपणॆ एखादीव्यक्ती भेटल्यावर आश्चर्य वाटाव हे बरोबर आहे, पण ओळखच पटू नये हे काय आहे? शहनाजलामी एका विशिष्ट भूमिकेत कार्यालयात पाहिल होत नेहमी – एक माणूस म्हणून मी तिला आजवरकधी पाहिलच नव्हत का? माणूस म्हणजे त्याच/तिच काम – अशी तर माझी काही धारणा होऊन नाहीना बसली? स्वत:च्याच विश्वात मग्न होऊन मीइतरांची जाणीवही न राहण्याइतपत असंवेदनशील तर नाही ना बनले? माणसांना विसरण हा माझास्वभाव बनत चाललाय का? तंद्रीत राहून मी वास्तवापासून तुटत तर नाही ना चालले?

माझ्याआयुष्याला एक विलक्षण गती आहे, त्यात सतत नव्या गोष्टी घडत राहतात. त्यामुळे जुन्यागोष्टी मागे पडत जातात; त्याचे फायदेही आहेत. पण सतत जुन्याची जागा नव्याने भरून काढणअसा एक खेळ तर मी खेळत नाही ना? जगण म्हणजे जणू मनाचा एक खेळ आहे अशा माझा अविर्भावआहे का? त्यातून काय निष्पन्न होणार आहे नेमक? आता हात पाय चालते फिरते आहेत, इंद्रियशाबूत आहेत म्हणून दरवेळी हा खेळ तितक्या उत्साहाने मला खेळता येतो.

पणसमजा मला दीर्घायुष्य मिळाल तर असाही एक काळ येईल की जेव्हा निसर्गनियमानुसार मला नव काही रचता येणार नाही. जेरचल ते सगळ नामशेष होत जाणार हळूहळू. मग जेव्हा नव काहीच घडणार नाही आयुष्यात, तेव्हामला जुन नेमक काय आठवेल? आणि जे जुन मला आठवेल – ती माणस, ती जागा, ते क्षण तोवर माझेउरतील का? आणि ते जर नसतील तर जी पोकळी निर्माण होईल त्यात मला आजच्यासारखा नवा खेळरचता येईल का?