२४८. धोंडा

“आपल्याकडं दिवाळीला नंदाताई येणार आहे राहायला. तिला त्रास द्यायचा नाही बरं का”, जेवण करताना आईनं सांगितलं. कैतरी म्हत्त्वाचं असलं की जेवणाच्या येळी समद्यांना सांगायची आईला सवय हाये. म्हणजे नंदाताई म्हत्त्वाची असणार.
पण ही नंदाताई कोण? म्या तर कंदी बगितली नव्हं.
“ही कोनाय?” म्या दादाला हळूच इचारलं.
माजं हळू म्हंजे आज्जीच्या भाषेत ‘जाहीरनामा’ – म्हंजे बोंबाबोंब.
“आपल्या सुमन आत्त्याची मुलगी,” दादा म्हन्ला.
“म्हंजे मेलेल्या आत्त्याची?” म्या इचारलं.
येकदम लई कायकाय झालं.
आज्जीनं माज्या पाटीत गुद्दा घातला. दादानं एक चिमटा काढला. आईनं ड्वाळं वट्टारलं. आण्णांनी माज्याकडं लईच रागानं पायलं. म्या मान खाली घातली. उरावर धोंडा बसला बगा.
मेलेल्या आत्त्याची पोरगी.
कशी आसंल ती?
***
आण्णा घिऊन आले नंदाताईला.
मला नाय आवडली.
तशी म्याबी गोरी न्हाई, पर ती पारच काळीढुस्स.
म्या तिच्यासंगट जास्ती बोल्ले नाय.
दादाचंन तिचं मातुर झ्याक जमलं. कायबाय हसायचे-बोलायचे सारके.
म्या गपचिप त्यांच्या मागंमागं र्‍हायची. नंदाताईला लई कायकाय म्हैती. गाणी काय, गोष्टी काय, खेळ काय, चा काय – इचारू नगा. त्या दिशी तिनं केलेली शाबुदाणा खिचडी येकदम बेश. मंग मला नंदाताई आवडाया लाग्ली. तिचा हात धरून म्या गावभर हिंडाया लाग्ली.
पंदरा-इस दिसांनी नंदाताईला तिच्या घरला पोचवायचा विषय निगाला. आज्जीनं डोळ्यास्नी पदर लावला. नंदाताईबी सारकी रडाया लागली. राती माजा हात गच्च पकडून बोल्ली, “आन्जे, मला नाही जायचं घरी. कधीच नाही. मामा-मामीला सांग तू."
***
म्या लगी आज्जीकडं. आज्जी बोल्ली की आई-आण्णा दुसरं काय म्हणत न्हाईत.
“नंदाताईला आपल्याकडंच ठिवून घ्याचं” म्या आज्जीला लाडानं बोल्ली. तर आज्जी “ती परक्याची पोर” असलं कायबाय बोलाया लाग्ली.
फुस्स! आज्जीचा येळंला कायबी उपेग नसतोयच.
आण्णांकडं ग्येले, “नंदाताईला आपल्याकडंच ठिवून घ्यायचं” बोल्ले तर आण्णा “बरं” म्हन्ले. पर मला काय त्यात रामसीतामाय वाटलं न्हाय.
आईला बोल्ले तर म्हन्ली, “आपल्या गावात शाळा कुठंय नंदाताईसाठी? आपला दादाच शहरात राहून शिकतो ना? तू हट्ट केलास तर शाळा बुडेल तिची. शहाणी मुलगी ना तू.”
पोरींनी शाळा शिकाया पायजे हे बरोबर हाय. गुर्जीबी सांगतेत.
म्या नंदाताईला बोल्ली, “न्हाय जमायचं. शाळा बुडंल की तुजी.”
नंदाताई येकदम गप झाली.
****
आमी वड्यापल्याडच्या मळ्यात फिराया गेल्तो.
नंदाताई एकलीच हाये. तिला ना भैण, ना दादा.
ती आप्पांसंगट राहते. आप्पा म्हंजे तिचे वडील.
तिची आज्जी – म्हंजे आप्पांची आई – कंदीमंदी येऊन जाते त्यांच्याकडं.
आमची आज्जी कंदी तिकडं जात नाय. आण्णाबी नाय. म्याबी नाय.
तीबी येत न्हाय. या दिवाळीला पैल्यांदा आली.
म्या नंदाताईला इचारलं, “तुला करमत न्हाय का येकलीला? तुला का नाय परत जायाचं तुज्या घरला?”
नंदाताई रडाया लाग्ली. म्हन्ली, “आमचे आप्पा फार वाईट आहेत. आईला मारायचे नेहमी. आता मला मारायला लागलेत सारखे. आन्जे, मला जर परत तिकडं पाठवलं ना तर मी जीव देईन आईसारखा.”
सुमन आत्त्यानं जीव दिलता?
पुन्यांदा माज्या उरावर धोंडा पडल्यागत झालं.
****
घरी आलो तर दत्तुमामा आलते. आमच्या पुण्याच्या आत्याचा नवरा.
मला येकदम भारी सुचलं.
दत्तुमामा येकलेच पेपर वाचित व्हते.
म्या म्हन्लं, “ओ, तुमी पोलिस आहात नव्हं?”
दत्तुमामा हसले, म्हन्ले, “होय बाईसाहेब. कोण त्रास देतं तुला, नाव सांग. तुरुंगात टाकू आपण त्याला.”
इकडंतिकडं कुणी नवतं. तरी दत्तुमामांच्या अगदी जवळ जाऊन कानात बोल्ले, “आप्पा”.
“आप्पा? कोण आप्पा?” त्यांनी इचारलं.
या मोट्या मानसास्नी समदं समजून सांगावं लागतंय.
“नंदाताईचे आप्पा. तिला तरास देतेत, मारतेत.” म्या बोल्ली.
दत्तुमामा माज्याकडं पाहातच रायले.
“नंदाताई आत्त्यासारका जीव दीन म्हणती. त्या आप्पाफप्पांना पकडा तुमी.” म्या रडाया लाग्ली.
“रडू नकोस. मी बघतो काय करायचं ते,” दत्तुमामा म्हन्ले.
माजं रडू काय थांबचना.
***
लई त्हान लाग्ली व्हती. डोस्कं ठणकत व्हतं. डोळे उगाडले. उटाया जमंना.
आज्जी माज्याजवळ व्हती.
दादानं लगी माजं कपाळ फडक्यानं पुसलं.
“नंदाताई कुटंय,” म्या इचारलं.
“आन्जे, मी इथंच आहे. तुला बरं वाटल्याशिवाय मी कुठं जाणार नाही. लवकर बरी हो तू,” नंदाताई बोल्ली तशी म्या तिचा हात पकडून ठिला.
डोळे बंद करून द्येवाला म्हन्लं, “लई दुखतंय मला, पर बरं न्हाई क्येलंस तरी चालतंय. म्हंजे मंग नंदाताई जीवबीव न्हाई द्यायची.”
किती दिस गेले म्हाईत न्हाई.
दादा, आज्जी, नंदाताई, आई, आण्णा सगळे व्हते.
येक दिवस येष्टीत घालून तालुक्याला नेलं मला.
डॉक्टरकाकांनी कडूझार औषाद दिलं. ताप कायी कमी व्हईना.
नंदाताई हितंच व्हती ते बेश.
***
येके दिवशी सकाळी सकाळी जोराजोरात आवाज यायला लाग्ले.
आमच्या घरात असलं आरडाओरडीचं भांडाण कंदी नसतंय.
आज्जी जवळ नव्हती. नंदाताई रडत व्हती. दादा तिला समजौत व्हता.
दत्तुमामांचाबी आवाज आला. आण्णा चिडलेले.
आईबी कायतरी बोलत व्हती.
येक आवाज पुण्याच्या आत्याचा व्हता. दुसरा फलटणच्या आत्याचा.
समदे कशापायी आलेत?
दादानं औषाद दिलं. म्या झोप्ली.
राती जाग आली तवा आण्णा, आई, आज्जी कुजबुजत व्हते.
आई आणि आज्जी रडत व्हत्या. आण्णा कधीबी रडतील की काय असं दिसत व्हतं.
“माझ्या सुमीला काय भोगावं लागलं, तिचं तिलाच माहिती. आन्जीनं धोसरा घेतला म्हणून नंदाच्या वेळी तुम्ही सगळे जागे झालात हे नशीबच...” आज्जी म्हणत व्हती.
म्या गपचिप झोपली परत.
***
येके दिवशी जागी झाले तवा कायबी दुखत नव्हतं.
एका हातात दादाचा हात आणि दुसर्‍या हातात नंदाताईचा हात व्हता.
दोघंबी माज्याकडं पाहून हसत व्हते. आज्जी देवापुडं बसली व्हती.
आण्णा खुर्चीवर बसून हासत होते. आई डोळे पुसत व्हती.
मला लई भूक लागली व्हती.
तूप-मेतकूट-भात खाल्ला.
म्या बरी झाली म्हंजे नंदाताई आप्पांकडं जाणार? जीव देणार?
म्या हळूच तिच्याकडं पायलं. ती हसत व्हती.
आण्णा म्हन्ले, “आन्जाक्का, आता फटाफट बरं व्हायचं. आपण सगळे तालुक्याच्या गावाला राहायला जाणार.”
मला काय बरं वाटलं न्हाई.
“आणि नंदाताई?” म्या इचारलं.
“नंदाताई जाईल तिथं दादाच्या शाळेत, आणि तू दुसर्‍या शाळेत,” आई म्हन्ली.
“नंदाताई आता कायमची आपल्यासोबतच राहणार आहे.” आज्जीनं सांगितलं.
***
“आप्पा? त्यास्नी तुरुंगात घातलं का न्हाय दत्तुमामांनी? ” मी दादाला एकट्याला गाठून इचारलं.
“छे! तुरुंगात नाही टाकलं. पण नंदाताईला मारणार नाही असं सगळ्यांसमोर कबूल केलं त्यांनी. दत्तुमामांनी दम दिला आप्पांना,” दादा म्हन्ला.
झ्याक जिरली. नंदाताईला मारतेत होय?
म्हंजे आता दादापण घरी राहणार, हॉटेलात नाई. नंदाताई आमच्याकडं राहणार. म्या शेरातल्या शाळंत जाणार.
म्या पयल्यासारकी टुणटुणीत झाली.
पळत बायेर जाऊन “म्या शेरात जाणार” वराडले.
अंगणात मोत्या होता. तो शेपटी हालवत माझ्यासंगं गोलगोल फिरायला लाग्ला.
अंक्या, निम्मी, भान्याला सांगितलं, गुर्जींना सांगून आले.
समदे मला तालुक्याच्या गावाचं कायबाय विचारत व्हते, ‘आमालाबी घिऊन जा’ म्हणत व्हते.
पळापळीत उरावरचा धोंडा भौतेक कुटंतरी पडला.
ग्येला येकदाचा.
***

पूर्वप्रसिद्धी - 'मिसळपाव' दिवाळी अंक २०१६

२४६. पाश्शेहजाराच्या गोष्टी: २. नोट

तशी थंडी अजून जोरदार पडत नसली तरी नोव्हेबरमध्ये सकाळी सहाची वेळ म्हणजे थंडीची वेळ. नाशिककडं जाणा-या एसटी बसमधले प्रवासी खिडक्या बंद करून बसले होते आणि बरेचसे झोपेत होते.

सोमवार सकाळची बस म्हणजे दोन दिवस पुण्यात येऊन परत जाणारे कॉलेजचे विद्यार्थी, काही बँकवाले आणि कंपनीत काम करणारे काही नोकरदार लोक, काही सरकारी कर्मचारी. त्यांच्या बसायच्या जागाही ठरलेल्या.

बसचे चालक-वाहक ठरलेले त्यामुळे तसे सगळे चेह-याने एकमेकांना ओळखतात, काही नावानिशीही ओळखतात हे “ते आले बघा पाटील साहेब, चल आता” असं वाहक चालकाला म्हणाला त्यावरून लक्षात आलं.

पाटलांच्या मागोमाग एक म्हातारी चढली. ती चढताना पाटलांनी तिची पिशवी हातात घेतली होती, म्हणून आधी कंडक्टरला वाटलं की पाटलांची आई-मावशी-चुलती कोणीतरी असलं ती.

पण तसं काही नव्हतं. जागेवर बसायच्या आधीच म्हातारी कडोसरीचे पैसे काढत म्हणाली, “नाशकाला जाती ना रं बाबा ही यष्टी? आर्दं तिकिटं दे मला.”

“आज्जे, जरा दमानं घे. बस तिकडं जागेवर. आलोच मी पैसे घ्यायला,” कंडक्टर जरा त्रासलेल्या आवाजात म्हणाला.

शिवाजीनगर स्थानकातून बस बाहेर पडली. चालक-वाहकाच्या गप्पा रंगात आल्या होत्या. नाशिक फाट्यावर आणखी एक दोन प्रवासी चढले. बस पुढं निघाली. मग कंडक्टर तिकिटं द्यायला आला. बहुतेक प्रवाशांनी तिकिटाचे नेमके पैसे आणले होते, त्यामुळे कंडक्टर खुषीत होता.

आज्जीबाईने एक नोट पुढं केली. कंडक्टरने घेतली आणि तो चमकला.

“म्हातारे, पाश्शेची नोट चालत न्हाय आता. दुसरे पैसे काढ.” कंडक्टर शांतपणे म्हणाला.

म्हातारी घाबरली. “चांगली नवीकोरी नोट हाये की बाबा. येकबी डाग न्हाय. न चालाया काय झालं?” ती अवसान आणत म्हणाली. सुरकुत्यांनी वीणलेल्या तिच्या चेह-यात दोन आठ्यांची भर पडली.

“कालपरवा टीवी बघितला न्हाय का? मोदी साहेबांनी सांगितलं की ही पाश्शेची नोट चालणार नाही आता म्हणून. सारखं सांगतायत की समदे लोकं.” कंडक्टरने तिला समजावून सांगितलं.

“अरं द्येवा, आता काय करू मी? बुडलं की माजं पैसं आता,” आजीबाईने जोरदार हंबरडा फोडला. म्हातारीच्या आवाजाने एसटीतले सगळे टक्क जागे झाले.

“आजीबाई, बुडले नाही पैसै. बँकेत नायतर पोस्टात जावा, बदलून मिळेल. आधार कार्ड आहे ना, ते घेऊन जावा सोबत, समदे मिळतील पन्नासच्या न्हायतर वीसच्या नोटांमध्ये. लगेच मिळणार, काळजी नको.” एका प्रवाशाने आजीला धीर दिला. मग काही लोक आपापसात एटीएमच्या रांगांबद्दल तक्रारवजा सुरांत बोलायला लागले. तर आणखी काही लोक त्यांना देशप्रेमाचं महत्त्व पटवून द्यायला लागले. ‘सरकारच्या धोरणांना विरोध म्हणजे देशद्रोह नाही’ असा एक सौम्य आवाज त्या गजबजाटात बहुधा कुणाच्याही कानी पडला नाही.

आजीच्या आजूबाजूचे प्रवासी मात्र तिला धीर देण्याचा प्रयत्नात मग्न होते. “खातं आहे का बँकेत? तिकडं भरून टाका म्हणजे फार रांगेत उभारायची पण कटकट नाही. पैशे कुटं जात नाहीत तुमचे. या पाश्शेऐवजी शंभर-पन्नास-वीसच्या नोटा वापरायच्या आता काही दिवस.” आणखी एकाने सल्ला दिला.

म्हातारी सावरली. “असं म्हनतायसा? बुडणार न्हाय ना पैशे? बदलून देताना कट न्हाय ना द्यावा लागणार? झ्याक हाये की मंग. पर इतका कुटाना कशापायी करतोय म्हनायचा तो मोदीबाबा?” म्हातारीच्या या प्रश्नावर सहप्रवासी हसले. मग दोन-तीन लोकांनी म्हातारीला समजावून सांगायचा प्रयत्न केला. महागाई, भ्रष्टाचार, पाकिस्तान हे तीन शब्द म्हातारीला ओळखू आले. मग म्हातारीने लोकांचं बोलणं समजल्यागत मान डोलवली. पण बरेच शब्द म्हातारीच्या डोक्यावरून गेले. ‘पैसा काळा कुटं असतुया व्हयं’ या म्हातारीच्या उस्फूर्त प्रतिक्रियेवर लोक पुन्हा हसले. सगळे हसताहेत हे पाहून म्हातारीही हसायला लागली. ‘मोदीबाबाचं भलं होवो’ असा तिने तोंड भरून आशीर्वादही दिला.

“कुणी तुम्हाला पाश्शेहजारच्या नोटा द्यायला लागलं तर घेऊ नका बरं आज्जी,” एका कॉलेजकुमाराने प्रेमळ सल्ला दिला.

म्हातारी मनापासून हसली. “अरं लेकरा, मला कोण द्यायला बसलंय पैशे? काडून घ्यायला बगतेत समदे. मालक मेले माजे तवापासून सरकार मला पैशे देती दर म्हैन्याचे म्हैन्याला. समद्यांची माज्या पेन्शनीवर नजर असतीय.  देवाला जायचं म्हणून हेच लपवून ठेवलेले. हरवायला नकोत म्हणून परवाच नातवानं एक नोट करून आणली बाबा पाश्शेची. त्यो न्हाय का फटफटीवर आलता मला सोडाया, तो नातू. घे रे मास्तरा, दे तिकिट.” म्हातारी मूळ पदावर आली.

कंडक्टर म्हणाला, “घ्या. सगळं रामायण झाल्यावर म्हातारी विचारतेय रामाची सीता कोण ते.” प्रवासी हसले.

“म्हातारे, ही नोट घरी घेऊन जायची. त्या साहेबांनी सांगितली तशी पोस्टात न्हायतर बँकेत जाऊन बदलून घ्यायची. आता ती नोट आत ठेव अन् दुस-या नोटा काढ. कार्ड हाये ना? शंभर न चाळीस रूपये दे.” कंडक्टर म्हणाला.

“दुसरी नोट न्हाय रे लेकरा. येवढीच हाये.” म्हातारी काकुळतीने म्हणाली.

काय बोलावं ते कंडक्टरला सुचेना. आजूबाजूचे प्रवासीही चपापले.

“आजी, असं करू नका. मास्तरला सरकारचा हुकूम आहे. न्हाय घेता येत तेस्नी पाश्शेची नोट. शोधा जरा, सापडंल एखादी शंभराची नोट,” एका प्रवाशाने समजावलं.

म्हातारीकडं खरंच दुसरी नोट नव्हती. म्हातारी रडकुंडीला आली. प्रवासीही भांबावले. एकटी म्हातारी, तिच्यासोबत कुणी नाही. तिला न धड अक्षरओळख. ना पोराचा फोन नंबर तिला माहिती. काय करायचं आता?  कुणाला काही सुचेना. सगळे गोंधळले.

तोवर चालकालाही या गोंधळाचा अंदाज आला. त्याने रस्त्याच्या कडेला गाडी थांबवली आणि तोही चर्चेत सामील झाला.

“लेट हर गेट डाऊन. आय वील बी लेट फ़ॉर ....” म्हणणा-या एका भपकेबाज युवकाकडे सगळ्यांनीच वळून रागाने पाहिलं. तो गप्प बसला.

“घ्या हो कंडक्टर तुम्ही ही नोट. तीस डिसेंबरपर्यंत आहे की वेळ. भरून टाका बँकेत. हाय काय आन नाय काय,” एकाने सल्ला दिला.

“तसं नाही करता येत मला, साहेब. ड्यूटी संपली की पैसे जमा करावे लागतात. तिकडं कॅशियर घेणार नाही पाश्शेची नोट. तुम्हीच कुणीतरी घ्या ती नोट आन द्या म्हातारीला शंभराच्या नोटा.” कंडक्टरने आपलं संकट दुस-यांवर ढकललं.

सगळ्यांच्या नजरा पाटील आणि जोशींकडं वळल्या. दोघंही ‘स्टेट बँक’वाले.

शेजारी-पाजारी, नातलग, ओळखीचे लोक, बायकोच्या ऑफिसमधले सहकारी, पोरांच्या मित्रांचे पालक, बहिणीच्या सासरचे लोक ... या सगळ्यांच्या ‘पाहिजे तितक्या नोटा बदलून मिळण्याच्या’ अपेक्षांचं ओझं घेऊन ते मागचे पाच दिवस जगत होते. तीस डिसेंबर फार दूर होतं अजून.

पाटील जोशींच्या कानात काहीतरी कुजबुजले. जोशींनी मुकाट्याने मान हलवली.

तेवढ्यात “आपण सगळे थोडीथोडी वर्गणी काढू. आजींना तिकिट काढून देऊ. चालेल का?” असं म्हणत एका कॉलेज युवतीने वीसची नोट काढली. प्रश्न वीस-पन्नासचा नव्हता, नोटांचा होता. म्हणून तातडीने बरेच प्रवासी परत झोपी गेले. तरी बघताबघता काही नोटा जमा झाल्या. ‘आजींना उतरवा’ असं म्हणणा-यानेही वीस रूपये दिले. बक्कळ साडेचारशे रूपये जमा झाले.

“आजी हे घ्या तिकिट आणि हे बाकीचे पैसे ठेवा वरच्या खर्चाला. ते पाश्शे ठेवून द्या आता.” पाटील म्हणाले.

“देवा, नारायणा, तुजी किरपा रं समदी. या समद्यांना सुखी ठेव रं बाबा,” आजींनी डोळे मिटून हात जोडले.

प्रवास पुढं सुरू झाला.

“आजी, त्या पाश्शेच्या नोटेचं आता काय करायचं?” उजळणीसाठी एकानं विचारलं.

“परत येयाला लागतीलच की पैशे. तवा त्या मास्तरला दीन नोट, न्हायतर मोडून घीन नाशकात. माजा पैसा काय काळा नव्हं, मी काय मोदीबाबाला ही नोट देणार नाय.” आजीबाई विजयी स्वरांत, ठामपणे म्हणाल्या.

सहप्रवासी एकमेकांची नजर चुकवत आणि हसू लपवत फेसबुक- व्हॉट्सऍपवर किस्सा सांगायला मोबाईलकडं वळले.

२३३. उशिरा

चौकातला दिवा लाल झाला, गाड्या थांबल्या.

रस्ता ओलांडून फटाफट ते सगळे रस्त्याच्या बाजूला ठरलेल्या जागी आले.

मनातली काळजी, शंका, उत्सुकता इतरांना कळू नये याची सगळ्यांची धडपड चालू होती.

पण कदाचित जगण्याचा तितकासा अनुभव पाठीशी नसल्याने असेल, भावना लपवण्याच्या धडपडीत त्यांचे चेहरे जास्त बोलत होते.

“आले का समदे?” नंदाने विचारलं. ते विचारताना एक कमी आहे हे तिच्या लक्षात आलं.

“बच्चन यायचाय अजून, जरा रुकेंगे...” हवेली विनंतीचा - तिला एरवी न शोभणारा - सूर लावत म्हणाली.

कुणी काही बोललं नाही, पण कुणी जागचं हललंही नाही.

“वो देख बच्चन...” मन्या ओरडला.

वाहत्या रस्त्यावर, चौकात दिवा लाल व्हायची वाट पाहत पाच वर्षांचा बच्चन उभा होता. त्याचं खरं नाव इतरांना काय, त्यालाही माहीत नव्हतं. त्याच्या हातात एक प्लास्टिकची पिशवी होती आणि ती त्याला बहुतेक जड झाली होती. दिवा लाल होताच गाड्या पुन्हा कचकन थांबल्या, दुसर्‍या बाजूला गती मिळाली.. बच्चन पळत पळत आला.

खान पुढं झाला. बच्चनच्या गालावरून हात फिरवत म्हणाला, “किदर लंबा गयेला था रे छोटू?”

बच्चन नुसताच हसला.

“चलो, शाळेच्या पीछे जाऊ. सुट्टी है, कुणी नसंल उधर.” जेमतेम आठ-नऊ वर्षांचा असेल खान. पण सगळे त्याच्या पाठोपाठ शाळेच्या मागच्या बाजूला निघाले.

ती शाळा म्हणजे या मुलांच्या दृष्टीने एक मोठी इमारत होती. त्यात दहा-बारा खोल्या होत्या. शाळेचं कुंपण बर्‍याच ठिकाणी मोडलं होतं. तिथे राहत नव्हतं कुणी. पण सकाळी भरपूर पोरं-पोरी आणि आठ-दहा मोठी माणसं यायची. दुपारी असेच आणखी काही जण यायचे. दिवाळी जवळ आली की सुट्टी असायची. या वेळी शाळेच्या आसपास गेलं तर चालायचं, कारण शिपाईसुद्धा कुठेतरी आत झोपलेला असायचा किंवा पत्ते खेळत असायचा.

शाळेकडे जाता जाता हळूहळू त्या मुलांचे चेहरे हसरे झाले.

लिंबाच्या सावलीत कोंडाळं करून ते बसले. मुंगीही आत शिरणार नाही इतके दाटीवाटीने बसले. प्रत्येकाच्या हातात प्लास्टिकची पिशवी, कागदाची पुरचुंडी, खोकं असं काही ना काही होतं. हातातलं दुसर्‍याला दिसू नये अशी प्रत्येकाची पुन्हा धडपड होती. डोळ्यांत चमक होती.

“आता समदे डोळे बंद करा.” नंदा म्हणाली.

“मी न्हाय करायचा” कंद्या जोरात ओरडला.

बच्चनने कंद्याच्या खांद्यावर हात ठेवत म्हटलं, “घबरनेका नाय. नंदादीदी है ना.” सगळे हसले.

खान कंद्याला म्हणाला, “छोटूका डोका अच्चा है, उसका ऐकत जा.”

नंदा म्हणाली, “कंद्या, कोणबी घेणार नाही तुज्या हातातलं, मी हाये ना हितं? ”

नंदा त्या सगळ्यांची दीदी होती. कंद्याला तिचं म्हणणं पटलं.

“समदे डोळे बंद करा. मी तीन बार राम-सीतामाय-हनुमान बोलीन. तिसर्‍या येळी हनुमान बोल्ले की समद्यानी आपल्याजवळ जे काय हाय ते सबको दिखाना.” नंदा म्हणाली.

“राम-सीतामाय-हनुमान”
“राम-सीतामाय-हनुमान”
“राम-सीतामाय-हनुमान”

सगळ्यांनी डोळे उघडले आणि हातातला खजिना इतरांना दाखवायला सुरुवात केली.

नंदाच्या हातातल्या फाटक्या खोक्यात तीन लाडू होते.

खानच्या प्लास्टिक बॅगमध्ये काही सादळलेले फटाके होते.

बच्चन नशीबवान होता. एका बाईने त्याला शंकरपाळी दिली होती, त्याला थोडासा वास येत होता, पण त्या बाईने बच्चनला दहा रुपयांची नोट दिली होती.

कंद्याने पाकीट उघडलं आणि तो रडायला लागला. त्याच्या पाकिटात फक्त दोन वेफर्स होते.

हवेलीकडे बाकरवडी होती.

नानीला कागदात बांधलेली शेव मिळाली होती.

संगीला कसलीतरी वडी मिळाली होती.

“चलो, आपण भी दिवाळी मनवू.” बच्चन आनंदाने ओरडला. सगळे हसले.

नंदा आणि खानने खाण्याच्या पदार्थांची वाटणी केली. भूक तर होतीच प्रत्येकाला. तरी पोरं-पोरी एकमेकांना घासातला घास “ये देख, अच्चा है” म्हणत आग्रह करत देऊ लागली. कंद्याही रडू विसरून हसायला लागला. बघता बघता त्यांनी खाऊचा फडशा पाडला.

“आता क्या करनेका?” मिंटू म्हणाली.

“अब वो बडे चौकमे जायेंगे. याद रखना छोटू, लंबा नई जाना जादा. और कंद्या, केवल कारवालोंसे माँगना, बाईकवाले कुच्च नहीं देते. मिंटू, गाली मत देना किसीको....” खान सूत्रं हाती घेत एकेकाला सूचना द्यायला लागला.
ती साताठ मुलं-मुली पुढच्या चौकाकडे निघाली.

एक हात संगीच्या, तर दुसरा हवेलीच्या खांद्यावर टाकून नंदा चालायली लागली.

खानने एका हातात बच्चनचा, तर दुसर्‍या हातात मन्याचा हात घेतला.

“कित्ते दिन है दिवाली अजून?” संगीनं विचारलं.

“दिवाळी संपली काल,” नंदादीदी म्हणाली. “मंग आता लोकं उरलंसुरलं देतेत ना आपल्याला, अजून दोन चार दिस हाये म्हणायची आपली दिवाळी.” संगीला समजावत ती म्हणाली.

“त्याचं काय हाय संगे, आपली दिवाळी जरा उशिरा येतीय.” हवेली म्हणाली.

नंदाने मान डोलावली.

काय बोलावं ते न सुचून संगी आणि हवेली गप्प झाल्या.

बड्या चौकाचा रस्ता संपता संपत नव्हता.

***

('मिसळपाव' दिवाळी अंक २०१५ मध्ये पूर्वप्रकाशित)

२२३. उलगडा

“आई गं, तू छोटी होतीस; म्हणजे खूप खूप पूर्वी; तेव्हा माझ्यासारखीच होतीस?” दीपिकाचा प्रश्न ऐकून श्वेता हसली. ही प्रश्नमालिका हे तिच्या लेकीचं मागच्या आठवडाभरातलं एक नवं खूळ होतं.

“अगदी थेट तुझ्यासारखी होते मी!” श्वेता उत्साहाने सांगते.
पण का कुणास ठावूक, दीपिकाच्या मनात अजून शंका आहेत.

“तू इतकी मोठी आहेस आता; आणि मी इतकी लहान! मग तू माझ्याएवढी असताना मी केवढी होते? आणि होते कुठे मी तेव्हा?” दीपिकाचे प्रश्न आत्ताशी सुरु झालेत.

“जवळच तर होतीस माझ्या”, श्वेता सांगते. आता आज कहाणी कोणत्या दिशेने जाणार आहे, देव जाणे!
आता आई सांगेल ते तंतोतंत खरं मानण्याइतकी दीपिका काही लहान नाही. मागच्याच आठवड्यात तर तिचा सहावा वाढदिवस साजरा झालाय.

“जवळ नव्हते काही मी तुझ्या; तेव्हा आकाशात स्टार होते मी. तू हाक मारलीस म्हणून आले मग मी ४०४, गजानन अपार्टमेंट....”

सायकल फेरी मारायला लेकीच्या मित्र –मैत्रिणींच्या हाका आल्या आणि श्वेताची सुटका झाली.

पण दीपिकाच्या प्रश्नांसमोर फार काळ तग धरता येणार नाही हे श्वेताला कळून चुकलं होतं. किती दिवस ती लपवू शकणार आहे सत्य? दहा नाही पण अजून किमान साताठ वर्ष आहेत हातात या प्रश्नांना सामोरं जायला हे तिचं गृहितक. पण प्रत्यक्षात मात्र दिवसेंदिवस स्मार्ट होत चाललेल्या दीपिकाच्या आकलनशक्तीला कमी लेखून चालणार नव्हतं आता.

*****
दीपिकाच्या प्रश्नांच्या सरबत्तीला सामोरं जाताना श्वेताला वारंवार तिच्या लहानपणीची आठवण येते. लहानगी श्वेताही असाच प्रश्नांचा भडीमार करायची – तो तिच्या बाबांवर. आणखी एक मोठा फरक म्हणजे श्वेता गेलेल्या दिवसांबद्दल, पूर्वीच्या काळाबद्दल कधीच प्रश्न विचारायची नाही; तिला वेध असायचे ते येऊ घातलेला दिवसांचे; भविष्याचे. “बाबांना ‘पूर्वी’ असा शब्द असेलेला प्रश्न विचारला की त्रास होतो’ हे लहानग्या श्वेताला जाणवलं होतं. म्हणून श्वेताचे प्रश्न “बाबा, मी मोठेपणी कोण होऊ?“; “बाबा, मी तुमच्याएवढी होईन तेव्हा पण माझ्या सोबत असाल ना?” या धर्तीचे असत.

घरात आजी पण होती; बाबाची आई. का कुणास ठावूक, आजीचा श्वेतावर भयंकर राग होता. सारखी श्वेताच्या तकारी सांगत राहायची ती. तसं घरी फार कुणी यायचं नाही म्हणा; त्यामुळे त्या सगळ्या तक्रारी बाबासमोर व्हायच्या. बाबा ब-याचदा हसून प्रसंग निभावून न्यायचा. अति झालं की गंभीर होत म्हणायचा, “जे घडलं त्यात या निष्पाप जीवाचा काही दोष नाही. उगा तिला त्रास देऊ नकोस आणि स्वत:लाही त्रास करून घेऊ नकोस. आई, तुला जसा फक्त मी आहे; तसाच या पोरीलाही या जगात फक्त मी आहे...” असं काही झालं की आजी दोन चार दिवस ठीकठाक असायची. मग पुन्हा पहिले पाढे पंचावन्न!

आजीची बोलणी कमीत कमी खावी लागावीत अशा बेताने वागायला श्वेता लहान वयात शिकली. घरात अधेमध्ये कुणीतरी नातलग मंडळी यायची. त्यांनी श्वेताबाबत काही भोचक प्रश्न विचारले तर मात्र आजी त्यांना फटकारायची. “तिचा बाप समर्थ आहे तिची काळजी घ्यायला, तुम्हाला काय पडलंय?” अशी आजीची भाषा ऐकून समोरचा गपगार होऊन जायचा. एरवी आपल्याला धारेवर धरणारी आजी आपली बाजू घेऊन भांडतेय याचं श्वेताला नवल वाटायचं पण हळूहळू आजीच्या या दोन्ही रूपांची तिला सवय होऊन गेली. पण आजीचा आधार वाटावा इतकी जवळीक मात्र त्यांच्यात कधीच झाली नाही.

घरातला विषय मार्गी लागला तरी पण शाळेत प्रश्न यायचेच. शाळेतल्या इतर मैत्रिणी ‘आई’बद्दल बोलायला लागल्या की श्वेताला काही सुचायचं नाही, रडू यायचं. एकदा तर गृहपाठ म्हणून ‘माझी आई’ असा विषय दिला बाईंनी निबंध लिहायला तेव्हा श्वेता घाबरून बसली होती घरी आल्यावर. पण बाबाने तेव्हा मस्त युक्ती काढली होती. श्वेताने चक्क ‘भारतमाता’ या विषयावर निबंध लिहिला आणि कौतुकाची थाप मिळवली होती वर्गात. पुढे पुढे मात्र कुणी विचारलं तर ‘माझी आई मी लहान असताना देवाघरी गेली’ असं श्वेता सांगायला लागली – बाबा आणि आजीने तसं काही कधी म्हटलेलं नव्हतं तरीही! पाचवीत शाळा बदलली आणि ‘श्वेताची आई नाहीये’ हे जणू सगळ्यांनी न बोलता मुकाट स्वीकारलं.

पण श्वेताला मात्र आईबद्दल अनेक प्रश्न होते. कशी होती ती? माझ्यासारखी सावळी? तिचे केस कुरळे होते का? तिच्या गालावर खळी पडायची का? तिचा आवाज कसा होता? तिला पाऊस आवडायचा? आणि दही-भात? तिला डोसा बनवता यायचा का चांगला? मैत्रिणी जमवून घरात दंगा केला तर आई रागावली असती का? ती रोज नाचाच्या क्लासला घेऊन गेली असती का मला? .....

आपण बाबासारख्या नाही हे श्वेताला कळत होतं. बाबा उंच होता भरपूर – श्वेता दहावीतही पाच फूट दोन इंचाच्या पल्याड गेली नव्हती. बाबाच्या आणि तिच्या खाण्यापिण्याच्या आवडीनिवडी जुळत नव्हत्या – बाबा तिला आवडते म्हणून कॉफी घ्यायचा खरा; पण चहा पिताना तो जास्त खुलायचा. बाबा सावकाश; शांतपणे बोलायचं तर श्वेताचा नेहमी तारस्वर. इवल्याशा गोष्टींनी श्वेताचे डोळे पाण्याने भरून येत; बाबा मात्र कितीही अडचण असली तरी हसतमुख असतो. बाबा वक्तशीर इतका की त्याच्याकडे पाहून घड्याळ लावावं. श्वेताला अनेकदा वाटायचं की ती बाबाची मुलगी नाहीचय मुळी. पण बाबाची तिच्यावर इतकी माया कशी असेल मग?

सातव्या-आठव्या इयत्तेत असताना आजीचा दुपारी डोळा लागला की श्वेताचा एकच उद्योग असायचा; तो म्हणजे बाबा ऑफिसातून यायच्या आधी घरात असतील नसतील तितकी कागदपत्रं उचकून बघायची. पण श्वेताची निराशा झाली. तिला ना आईचा एखादा फोटो सापडला; ना कोणत्या कागदावर तिचं नाव दिसलं. ना बाबाने आईला किंवा आईने बाबाला लिहिलेलं पत्र दिसलं; ना आईंची एखादी जुनी साडी दिसली. एकाही पुस्तकावर आईचं नाव नव्हतं; श्वेता जणू आईच्या गर्भातून जन्माला न येता सीतेसारखी भूमीतून उगवली होती.

कधीतरी एकदा विचारांच्या तंद्रीत श्वेताने बाबाला विचारलं, “बाबा, माझी आई कशी होती रे?”

“मला नाही माहिती, शोना....” बाबाच्या स्वरांतली वेदना जाणवून तिने त्याच्याकडे पाहिलं होतं आणि बाबाचा विदीर्ण चेहरा पाहून ती हबकली होती. आईचा विषय बाबाला त्रासदायक आहे हे कळल्यावर श्वेताने तो विषय कायमचा बंद केला होता. आईबद्दल बाबाला काही माहिती नाही हा धक्का तिने आतल्या आत सोसला. तिची दहावीची परीक्षा संपली आणि आजी आजारी पडली. आजारी आजी श्वेताला सारखी काही सांगू पहात होती. पण तिने ‘आजी, राहू दे आता. काय फरक पडतो त्याने? तू बरी झालीस की बोलू मग हवं तर’ असं म्हणून आजीचा सूचक संवाद सुरु होण्यापूर्वीच बंद केला होता. त्या आजारपणात आजी गेली आणि मग आई हा बंद कप्पा होऊन गेला श्वेतासाठी.

*****
दीपिका धावत येऊन श्वेताच्या कुशीत शिरते. तिचा चेहरा लालभडक झालाय, डोळ्यातून पाणी वाहतेय. आईचा हात पाठीवरून फिरतानाही तिचे हुंदके कमी होत नाहीत. दीपिका आईला घट्ट मिठी मारते. दीपिकाला किती भीती वाटतेय ते त्या स्पर्शातून श्वेताला समजतं.

“काय झालं राणी? कुणी त्रास दिला तुला?” श्वेता विचारते.
“आई, रोशनी म्हणाली की मी तुझी मुलगी नाहीये; तू मला हॉस्पिटलमधनं विकत आणलंयस. मग विकी, सनी, जादू, मोना सगळे मला चिडवायला लागले.” दीपिकाचा स्वर दुखावला आहे चांगलाच.
“आपण त्यांच्या आई –बाबांकडे तक्रार करू हं!” श्वेता समजावते आहे लेकीला. पण त्या वाक्यात असं काहीतरी आहे की लेक आईपासून दूर होते.

“सगळ्यांना बाबा आहेत. माझा बाबा कुठं आहे? तो मला कधीच का भेटला नाही अजून? तो कधी फोन पण नाही करत. माझ्या वाढदिवसाला विश पण नाही करत तो कधी. कुठं आहे माझा बाबा?” दीपिका स्फुंदते आहे.

ज्याच्यावर प्रेम केलं; ज्याची साथ आयुष्यभर असेल असं मानलं तो ‘श्वेताला मूल होऊ शकत नाही’ असं लक्षात आल्यावर बदलला. मुलगी दत्तक घेऊन एक पाऊल पुढे टाकेतोवर तो आणखीच बदलला. दीपिका घरात आल्यावर ‘दुस-याचं मूल माझं नाही मानता येत मला. तुला पर्याय नसेल पण माझ्या बीजातून मी नवा जीव निर्माण करू शकतो’ असं म्हणून घरातून निघून गेलेला तिचा तो जीवनसाथी. घटस्फोटाला तिने लगेच संमती दिली. प्रेम करता येतं; मागता येत नाही. जीव लावता येतो पण त्या बदल्यात समोरच्याने पण आपल्यात जीव गुंतवावा अशी अपेक्षा नाही करता येत. त्याची सावलीही दीपिकावर पडू नये म्हणून मग नवं शहर; नवं काम ......

हे सगळं सहा वर्षांच्या कोवळ्या पोरीला कसं समजावून सांगायचं? कसं सांगायचं की मी तुला जन्म नसला दिला तरी सर्वार्थाने मी तुझी आई आहे? या इवल्या जीवाला कसा पेलवेल हा भार? हा निरागस जीव मिटून जाईल. तिला न दुखावता कसं सांगायचं सत्य?

दीपिका स्तब्ध बसलेल्या आईकडे पाहून भेदरली आहे आणखीच. श्वेता तिला जवळ घ्यायचा प्रयत्न करते. पण “तू मला विकत घेतलंस, मला बाबा नाही...” असं आक्रंदत दीपिका तिच्यापासून दूर होते आहे. लेकीला जपायचं तर आहे पण या क्षणी आपल्याला तिला जपता येत नाही हे कळून श्वेता आतल्याआत उध्वस्त होते आहे.

“आजू, मला आईने विकत आणलंय का रे?” दीपिकाने दारात उभ्या असलेल्या आजोबाकडे धाव घेतली आहे.

श्वेता कोप-यात उभ्या असलेल्या बाबाच्या चेह-याकडे पाहून दचकते. असा का दिसतोय हा आत्ता? याला काय होतंय? डॉक्टरांना फोन करावा का?

बाबाने नातीला उचलून कुशीत घेतलेय आणि तो तिला थोपटतोय. पण त्याची नजर कुठे हरवली आहे?

“बाबा ....” श्वेता हळूच हाक मारते.

“शोना, रडू नकोस. मी आहे ना. ....” बाबाच्या बोलण्यावर श्वेता दचकते. कितीतरी वर्षांनी त्याचा तोंडून ‘शोना’ ऐकताना ती परत एकदा लहान होऊन जातेय.

बाबाच्या खांद्यावर डोकं ठेवत ती म्हणते, “बघ ना रे बाबा, आता कसं सांगू मी राणीला? लहान आहे रे ती फार अजून.”

“श्वेता, बेटा रडू नकोस. तू माझी आहेस. माझीच मुलगी आहेस. मी आहे ना तुझ्याजवळ! मी तुला सोडून कधी कुठे जाणार नाही.....” बाबा त्याचं तंद्रीत बोलतो आहे.

रडतेय नात. बाबा बोलतोय लेकीशी. नातीला ‘लेक’ समजून तिची समजूत घालणा-या बाबाकडे पाहताना, त्याचे शब्द ऐकताना श्वेता चकित झाली आहे.

एक हात बाबाच्या गळ्यात आणि एक हात दीपिकाच्या केसांतून फिरवत गलितगात्र अवस्थेत उभ्या असलेल्या श्वेताला एका क्षणी बाबाच्या बोलण्याचा अर्थ उमगतो.
तिच्याही नकळत श्वेताचं मन उभारी घेतं.

इतकी वर्ष अबाधित असलेल्या त्या रहस्याचा अखेर उलगडा झाला आहे.

**

२१८. सातपुडयाची हाक

(१)

"श्रीरंग.." कोणीतरी कोणालातरी मोठया आवाजात हाका मारत होतं. बराच वेळ झाला तरी त्या चालूच होत्या.

‘बहुतेक तो श्रीरंग का कोणी तरी कुंभकर्णासारखा झोपलेला दिसतोय’ असं त्याच्या मनात आलं. त्या हाका इतक्या जवळून ऐकू येत होत्या की डोळे मिटून पडून राहणं त्याला अशक्य झालं.  माझ्याच घरात येऊन कोण हे कोणत्या श्रीरंगला हाका मारताहेत आणि तो बेटा कुठे गायब झाला आहे असा प्रश्न मनात येऊन त्याच्या कपाळावर नकळत एक आठी चढली.

त्याने डोळे उघडून पाहिलं आणि तो दचकलाच. एक तर तो घरात नव्हता. भोवताली एक नजर टाकल्यावर तो हॉस्पिटलमध्ये आहे हे लक्षात आलंच त्याच्या. त्याच्या पलंगाभोवती गर्दी होती - त्यातले फक्त डॉक्टरांचे चेहरे अनोळखी होते. बायकोचा, मुलीचा आणि मित्राचा चेहरा पाहून त्याला क्षणभर काही सुचलं नाही. त्याला काय झालं होतं? तो इथं का होता? काय झालं होतं त्याला?

"श्रीरंग.." तो दचकलाच पुन्हा. रेवा, त्याची बायको, त्याला 'श्रीरंग' का म्हणत होती?

"रंग्या, नशीब आमचं .. काय रे घाबरवलंस आम्हाला ...." हा त्याचा दोस्त नीतिन. नीतिन तसा भावूकच, पण यावेळी त्याचे डोळे पाणावले होते म्हणजे परिस्थिती गंभीर होती तर! पण 'रंग्या' कोण?

 "बाबा..." त्याचं पिल्लू धावत त्याला बिलगायला आलं. लेकीचा तो एरवी आधार शोधणारा पण या क्षणी आधार देणारा निरागस स्पर्श त्याला नेहमीप्रमाणे हळवा करून गेला.  त्याचे डोळे त्याच्याही नकळत भरून आले.

हे स्वप्न नव्हतं तर! मग ही 'श्रीरंग'ची भानगड काय होती? 'नीट काही खुलासा होईपर्यंत गप्प बसायचं' असं स्वतःला सांगत सगळ्यांकडे पाहून तो हलकेच हसला आणि लेकीचा -   वेदिकाचा -  हात गच्च पकडत पुन्हा त्याने डोळे मिटून घेतले.

"आता त्यांना त्रास देऊ नका. औषधांमुळे झोप येणार त्यांना सारखी. पण त्यांनी ओळखलं तुम्हाला सगळ्यांना म्हणजे चिंतेचं काही कारण नाही. बोलायला थोडा वेळ जाऊ द्या, अशक्तपणा आहे भरपूर.  ..." डॉक्टरांचे दिलासा देत आहेत असे वाटणारे शब्द त्याला आणखीच गोंधळात टाकून गेले.

*****

 (२)

"काय आहे प्रतिसाद WXK००३०९१००११४०४२०१२ चा?" त्याने विचारलं. "विचारलं" हा शब्द चुकीचाच. कारण तो काही बोललाच नाही. त्याच्या मनातले विचार शब्दांविना इतरांच्या मनापर्यंत पोचले होते. त्याला ‘विचारांची लाट’ म्हणता येईल कदाचित.

"काही प्रतिसादच नाहीये." दुसरा म्हणाला - म्हणजे परत मनातल्या मनात त्याने असा विचार केला.

खोलीत जमिनीपासून चार फूट अंतरावर कशाचाही आधार नसताना WXK००३०९१००११४०४२०१२ तरंगत होती. ती एक स्त्री होती असा अंदाज करता येईल आपल्याला - इतरांनी तिचा जो उल्लेख केला त्यावरून. खोलीत असलेल्या पाच लोकांपेक्षा ती थोडी वेगळी दिसत होती. तिचा वर्ण इतरांपेक्षा थोडा रापलेला दिसत होता, कपडेही रंगीबेरंगी आणि वेगळेच होते. तिच्या चेहरा इतरांपेक्षा काहीसा वेगळा दिसत होता, आणि म्हणून ते सारे गोंधळून गेले होते.

"आपला प्रयोग आपल्यावरच तर नाही ना उलटला?" आणखी एकाने शंका व्यक्त केली.

"छे! असं कसं होईल? सगळी तयारी तर नीट केली होती आपण. ज्याच्यावर प्रयोग करायचा तो WXK००३ वासी नीट पारखून घेतला होता आपण. आणि WXK००३०९१००११४०४२०१२ च्या क्षमतांबाबत तर काही प्रश्नच नाही. हे काही तिचं पहिलं मिशन नाही, अनेक यशस्वी मिशनचा दांडगा अनुभव आहे तिला," आणखी एकाने उत्तर दिलं.

जिच्याबद्दल ही चर्चा चालू होती ती WXK००३०९१००११४०४२०१२ जागी झाली; तरी तिने एकदम डोळे उघडले नाहीत. आपण काहीतरी वेगळ्या ठिकाणी आहोत हे एव्हाना तिच्या लक्षात आलं होतं. गेला काही काळ तिच्या सवयीचे, रोजच्या जगण्याचा भाग झालेले वास, आवाज, सोबत नव्हते आज. वा-याची झुळूक नव्हती; वाहनांचे आवाज नव्हते; खालच्या घरातून येणारे फोडणीचे वास नव्हते; पक्षांचा किलबिलाट नव्हता....

तिने त्या सगळ्याचा अर्थ लावायचा प्रयत्न केला, पण तो तिला काही लागेना. ती पोचली होती का योग्य ठिकाणी? की नाही अजून?

नाईलाजाने तिने डोळे उघडले. आपण अधांतरी आहोत हे पाहून ती किंचाळली - तिच्या त्या आवाजाने ते भोवती उभे असलेले सगळे त्यांच्या स्वतःच्या लक्षात येण्यापूर्वीच दचकले. या खोलीतच काय, या त्यांच्या विश्वात आजवर असं कोणी किंचाळलं नव्हतं. त्यातल्या एकाने तीक्ष्ण नजरेनं तिच्याकडं पाहिलं; आणि ती भानावर आली. 'आपण खाली पडणार' ही भीती निराधार आहे हे तिच्या लक्षात आलं.

काय बोलावं हे न सुचल्याने ती गप्प बसली. तिच्याभोवती काहीतरी खुसफूस झाली, पण तिला काही कळलं नाही. "आपलं मिशन संपवून आपण परत आलो आहोत, पण मिशनचं काय झालं? बाबूमोशायचं काय झालं? आपली भेट झाली का? का त्यापूर्वीच आपण इथं परत आलो?" हे प्रश्न तिच्या मनात फणा काढून उभे राहिले. समोरचे लोक ओळखीचे असूनही तिला आत्ता अनोळखी वाटत होते. त्यांच्यावर विश्वास ठेवण्यात शहाणपणा आहे का नाही याचा अंदाज येईपर्यंत गप्प बसणं हितावह आहे हे समजून तिने पुन्हा डोळे मिटून घेतले.

"तुमच्या एक लक्षात आलं का, आपलं बोलणं तिच्यापर्यंत पोचत नाहीये. तिला अर्थच लागत नाहीये आपल्या संवादाचा - म्हणून ती गोंधळलेली दिसतेय." आणखी एक जण 'बोलला'.

"तिचा चेहरा असा वेगळा का दिसतो आहे आपल्या सगळयांपेक्षा?" एकाने न राहवून विचारलंच अखेर.

"हं! पाहिलं मी ते माहितीकोषात. हे जे दिसतं आहे त्याला त्या WXK००३०९१ च्या भाषेत 'समाधान' आणि 'आनंद' अशी नावं दिली आहेत. पण म्हणजे काय ते कुणास ठावूक! जरा लाईव्ह डेमो काही मिळतोय का ते बघतो...." दुस-याचं स्पष्टीकरण.

" या WXK००३०९१ च्या लोकांना सगळ्या गोष्टींना नावं द्यायची सवय दिसते आहे. हे विशेष - कारण त्यांच नंबरांचं ज्ञान आपल्यापेक्षा कैक पटींनी प्रगत आहे खरं तर .." स्वतःशीच कोणीतरी बोलला. त्यावर सहमतीच्या विचारांचे तरंग खोलीभर पसरले.

"पण अशी भाषा विसरते? आपल्या सवयीची? आपण प्रशिक्षण घेतलेली? आपली मास्टरी असलेली? आणि तेही इतक्या कमी वेळात? विचित्र आहे हे..." तिस-याची चिंता.

"अरे, वेळ सापेक्ष असतो हे विसरू नकोस. आपण तिला एकदम उचलून आणलं ना WXK००३०९१ वरून. जे ठरलं होतं त्यापलिकडे जायला लागल्या गोष्टी - मग घाई करावीच लागली. तिथं इतका काळ होती ती;  स्पेस लॅग टिकणार थोडा वेळ.  होईल ती पूर्ववत." बोलणारा बहुधा त्यांचा वरिष्ठ असावा.

"ठीक आहे. WXK००३०९१ वासीयांसारखं बोलून बघू! काही उपयोग होतोय का ते पाहू." त्याच वरिष्ठाचा आदेश.

" WXK००३०९१००११४०४२०१२, तुला ऐकू येतंय ना मी काय बोलतोय ते? तू सुखरूप घरी परत आली आहेस. काळजी करु नकोस. मिशन रिपोर्ट नंतर घेईन. पण थोडक्यात (समरी) सांग." वरिष्ठाने आदेश दिला.

तिने शांतपणे डोळे उघडले. तिला मिशन रिपोर्ट, काळजी, घर, समरी हे शब्द कळले. पण हे WXK००३०९१००११४०४२०१२ काय होतं?

"माझं नाव आत्मजा आहे आणि हे माझं घर नाही," तिच्या या शब्दांवर खोलीत भीषण शांतता पसरली.

“आपण तिला काय नाव दिलं होतं? काहीतरी WXK००३०९१ टाईपचं होतं, पण आत्मजा नक्कीच नव्हतं .. जरा बघ रे रेकॉर्ड! आणि हे सगळं घडत असताना काय करत होता रे तुम्ही? तिचं फक्त नाव बदललं असेल तर ठीक. पासवर्ड पण बदलला असला तर आपल्या मिशनची काही धडगत नाही."- बॉसच्या मनातली चिंता सगळ्यांचा थरकाप उडवणारी होती.

***

(३)

तो हॉस्पिटलमधून घरी आला. अजून काही दिवस विश्रांती घ्यायला सांगितली होती डॉक्टरांनी. रेवाला त्याने आग्रह करून ऑफिसला जायला लावलं होतं मागच्या दोन दिवसांपासून. रेवा जायची नऊ वाजता आणि एक वाजेपर्यंत वेदिका यायची शाळेतून परत. मधल्या काळात कामाच्या मावशी असायच्या. एकटा नसायचा तो. तसा त्याला काही त्रासही होत नव्हता म्हणा आता. सगळे त्याला 'श्रीरंग' म्हणत होते हे त्याने मान्य केलं होतं. पण त्याला भीती वाटत होती की, कोणी विचारलं "तुमचं नाव काय?" तर त्याला त्याचं खरं नाव सांगावं लागेल. तो श्रीरंग नव्हताच मुळी. तो तर होता बाबूमोशाय. आता बंगाली नसताना त्याचं हे नाव कोणी ठेवलं, तो सोडून कोणालाच हे नाव का माहिती नाही, आपल्याला काही स्मरणशक्तीचा विकार जडलाय का.. या विचारांनी त्याच डोकं पिंजून गेलं होतं! त्याला काही बंगाली कादंब-या वाचायची हौस नव्हती. मग हा बाबूमोशाय शब्द आला होता कुठून? आणि सगळ्या गोष्टींवर पाणी फिरवून तो त्याच्या मेंदूत इतका स्पष्ट कधी कोरला गेला होता? कोणाचं होतं हे काम? काय असेल त्यांचा हेतू? त्याला खूप भीती वाटली आतून. पण आपण श्रीरंग नाही, आपण बाबूमोशाय आहोत याचीही त्याला तितकीच खात्री होती - त्या भीतीपेक्षाही ठसठसशीत.

तुकडयातुकडयांनी त्याला कळलं होतं काय झालं होतं ते. एका रिसर्च टीममध्ये सोशल सायंटिस्ट होता तो आणि सातपुडा परिसरात काम चालू होतं त्यांचं मागच्या दोन वर्षांपासून. नेहमीप्रमाणे तो धडगावला जायला निघाला होता. ते हल्ली त्याचं दुसरं घर होतं! दर महिन्याची त्याची कामाची खेप. त्यात नवं कुणालाच काही नव्हतं. लोकांशी बोलायला गावात जायचं हेही सवयीचं. त्या दिवशी मात्र तो अक्कलकुव्याकडून मोलगीकडे जाणा-या रस्त्यावर एकटा पडला होता. एका बाईकवाल्याची नजर पडली, त्याने पोलिसांना कळवलं, त्याच्या संघटनेचे लोक होतेच तिकडे ... असं करत तो हॉस्पिटलमध्ये पोचला होता तर. पण तो नेमका कसा पडला ते त्याला आठवत नव्हतं.

काहीतरी चाळा हवा डोक्याला दुसरा म्हणून त्याने लॅपटॉप  उघडला. येस, जीमेल अकाउंट तर काही बाबूमोशाय नावाने नव्हतं.  - 'श्रीरंग जाधव' असं त्याला डॉक्टर म्हणाले होते - त्याच नावाने खातं होतं जीमेलचं. पासवर्ड होताच तिकडे स्वतःचा लॅपटॉप असल्याने. त्याने मेलबॉक्स उघडला. मागच्या आठवडाभरातले सगळे निरोप 'लवकर बरा हो' या थाटाचे. ती सगळी नावं ओळखीची होती. त्यांना तो नावानिशी, चेह-यानिशी ओळखत होता.

मागे मागे जात राहिला तो आणि एकदम थबकला. मेल होती आत्मजाची. ही त्याची नवी मैत्रीण. कुठल्यातरी मराठी संस्थळावर एकमेकांचे लेख वाचून लिहिलेले प्रतिसाद, त्यातून आधी व्यक्तिगत निरोप आणि मग जीमेलवर गप्पा. फोनही झाले होते एक दोनदा. आत्मजाशी त्याच्या असलेल्या मैत्रीत जगापासून लपवण्यासारखं काहीच नव्हतं. त्याने रेवालाही एकदा सांगितलं होतं आत्मजाचा एक लेख वाचायला.

आणि मग त्याला एकदम आठवलं, ‘बाबूमोशाय’ हे आत्मजाने त्याला दिलेलं एक संबोधन. त्याला अजिबात आवडलं नव्हतं ते आधी. कोण कुठली अनोळखी बाई, लाडाने काहीतरी नाव देतेय आपल्याला हेच त्याला विचित्र वाटलं होतं आधी. आभासी जगात तो काही नवा नव्हता त्यामुळे कशापासून किती जपून राहायचं आणि कशात किती गुंतायचं याचे त्याचे आडाखे होते आणि आजवर तो कधी चुकला नव्हता. पण कसं काय कुणास ठावूक, आत्मजाला विरोध करणं त्याला काही जमलं नव्हतं. कदाचित ‘सातपुडा’ दोघांच्याही जिव्हाळयाचा विषय म्हणाल्यावर बाकी मुद्दे मागं पडत गेले. आधी नाईलाजाने मान्य केलेलं ते नाव त्याला कधी आणि कसं आवडायला लागलं हे मात्र त्याला अजिबात आठवेना.  

मग पुढची मेल वाचून त्याला आठवलं की त्या दिवशी आत्मजाही काही कामानिमित्त मोलगीत असणार होती. तिला भेटायचं म्हणून तर तो तिकडे चालला होता. पण मधेच काहीतरी गडबड झाली होती. तो आजारी पडला होता. पण मग आत्मजाचं काय झालं होतं? ती कुठे होती? त्याने परत एकदा स्क्रोल केलं - त्याच्या आजारपणाच्या दिवसापासून तिची एकही मेल नव्हती. रागावली असणार ती. त्याने घाईघाईने तिचा नंबर लावला "यह नंबर मौजूद नही हैं, कृपया नंबर चेक कीजिये.." हेच त्याला वारंवार ऐकू येत होतं. त्याच्या लक्षात आलं, की आत्मजाला ओळखणारी दुसरी कोणतीही व्यक्ती त्याला माहिती नाही. जिथं ते दोघं भेटले होते, त्या मराठी संस्थळावर तो डोकावला- पण तिथंही गेला आठवडाभर आत्मजाच्या वावराच्या काही खुणा नव्हत्या.

त्याला अपघात किंवा अचानक कसलातरी आजार होणं; त्या दिवसापासून आत्मजाचं गायब होणं; त्याला स्वतःच्या नावाचा पूर्ण विसर पडून आत्मजाने गंमतीने दिलेलं नाव त्याच्या मनावर स्वार होणं ... काय चाललं आहे हे सगळ? श्रीरंगला काही सुचेनासं झालं.  रेवाला फोन करावा असं त्याला वाटलं - पण नको. त्याच्या मूर्खपणाची शिक्षा तिला कशाला?

'आत्मजा' हा एक विनोद होता कोणीतरी त्याच्याशी केलेला, तो विसरून जाण्यात शहाणपण आहे हे त्याच्या लक्षात आलं. ‘बाबूमोशाय’ नाही, ‘श्रीरंग जाधव’ - त्याने स्वत:ला ठणकावून सांगितलं.

****

(४)

"ठीक आहे. WXK००३०९१००११४०४२०१२  नॉर्मल होईपर्यंत 'निरीक्षक टीम'ने प्रयोगाबद्दलचे आपले निष्कर्ष मांडावेत." बॉसने आदेश दिला.

"अगदी प्राथमिक निष्कर्ष आहेत. WXK००३०९१००११४०४२०१२ शी बोलल्यावर आणि परिस्थितीचा अधिक सखोल अभ्यास केल्यावर यात काही बदल होऊ शकतात," एकाने प्रस्तावना केली. पुढे तो म्हणाला:

१. WXK००३ ग्रहावरच्या आणि त्यातही विशेषत: ०९१ या प्रदेशातल्या लोकांचं आपल्या नावावर विशेष प्रेम असतं असं दिसून येतं. हे नाव आयडेंटिटी नंबरपेक्षा जास्त काहीतरी आहे हे नक्की. आजवर स्त्री समजल्या जाणा-या व्यक्तींना नावाबद्द्लचं हे प्रेम जास्त असत असं मानलं जात होतं; पण आपल्या प्रयोगावरुन असं दिसतंय की पुरुष समजले जाणारे व्यक्तीही याला अपवाद नसतात. यावर अधिक संशोधन करण्याची गरज या प्रयोगाने पुढे आणली आहे.

२. एक स्त्री पुरुषाच्या भावविश्वात नव्या ओळखीने, नव्या नावाने खळबळ माजवू शकते असा प्राथमिक निष्कर्ष आहे. पण आता इथं WXK००३०९१००११४०४२०१२ ची स्थिती पाहता हा निष्कर्ष दोन्ही बाजूंनी खरा आहे की काय हे अधिक तपासून पहायला पाहिजे.

३. WXK००३ ग्रहावरचे आणि त्यातही विशेषतः ०९१ या प्रदेशातले लोक एका नव्या ओळखीच्या शोधात आहेत का? त्यांच्या परंपरेशी या नव्या ऊर्मीचे नाते काय? ०९१ सोडून इतर प्रदेशात अशी ऊर्मी आढळते की नाही? नसल्यास तो फरक नेमका कशामुळे होतो, असा एक व्यापक विषय समोर येतो आहे.

४. व्यक्तीची नवी ओळख होण्यात माहिती-तंत्रज्ञानाची भूमिका फार मोठी ठरू शकते असे स्पष्ट संकेत मिळत आहेत.

५. ‘आभासी जग’ आणि ‘वास्तव जग’ असे दोन शब्द WXK००३ ग्रहावर वापरले जातात. या शब्दांचे नेमके अर्थ काय हे पहावे लागेल. फक्त आभासी जगात वावरणारे लोक आणि फक्त वास्तव जगात वावरणारे लोक असा तुलनात्मक अभ्यास करावा लागेल. त्याचा सॅंपल साईज ठरवण्यासाठी एक उच्च पातळीवरची समिती नेमावी अशी आमची शिफारस आहे.

"एक मिनिट" बॉसने निरीक्षक टीमला मधेच रोखले. "त्या ठिकाणचे, जिथं हे दोघं आपला प्लान नसतानाही भेटणार होते - त्याचे कोऑर्डिनेट्स सांग जरा. काय म्हणतात WXK००३०९१ चे लोक त्याला? तिथं काहीतरी सापडेल." बॉस म्हणाला.

"21°59′N 74°52′E आहेत कोऑर्डिनेट्स आणि 'सातपुडा' म्हणतात त्या परिसराला," - एकाचे उत्तर तयारच होते. 

"या सगळ्या प्रकरणात त्या  'सातपुडा' नामक (पुन्हा आणखी एक नाव!) जागेचा काहीतरी संबंध दिसतो आहे. मला वाटतं आपल्या प्रयोगाची आधीची दिशाच साफ चुकलेली आहे." बॉसच्या बोलण्यावर सगळे शांत झाले. बॉस पुढची काही मिनिटं विचार करत राहिला. “हं! इंटरेस्टिंग! ग्रेट! WXK००३०९१००११४०४२०१२ ची कमाल आहे! मिशन फसलं नाही हे! एका नव्या आयामाकडे जातोय आपण आता. क्रेडीट गोज टू WXK००३०९१००११४०४२०१२,” बॉस बोलत होता.  

"मग आता? काय करायचं?" कोणीतरी धीर करून विचारलं.

"पुन्हा नव्याने सुरुवात. नव्या प्रोजेक्टची सुरुवात. लागा कामाला. मागच्या चुका पुन्हा करू नका. हे WXK००३ वरचे आणि विशेषतः ०९१ प्रदेशातले लोक दिसतात तसे नसतात. त्यांची मनं आपल्यापेक्षा वेगळी चालतात याचं भान ठेवा. आणि हो, या प्रोजेक्टची लीडर असेल WXK००३०९१००११४०४२०१२. तिचा नंबर बदलू नका आता, तोच ठेवा." थोडया वेळात मौलिक विचार करणं हे या बॉसचं वैशिष्ट्यच होतं!

“नाव काय देऊयात या प्रोजेक्टला?” बॉसने WXK००३०९१००११४०४२०१२ कडे वळून विचारलं.

WXK००३०९१००११४०४२०१२ म्हणाली, “सातपुडा कॉलिंग”.

मग ती स्वतःशीच हसली. 'सातपुड्याची हाक' इथंवर पोचली होती तर!