ग्रॅन्ड पॅलेस, बँकॉक, जून २०१६

Thursday, April 1, 2021

२५९. टु बर्मा: विथ लव्ह!

 *** (‘महाअनुभवच्या मार्च २०२१ च्या अंकात हा लेख प्रसिद्ध झाला आहे. To Burma: With Love या माझ्या २ फेब्रुवारीच्या मूळ इंग्रजी लेखाचा अनुवाद महाअनुभवने केला आणि त्यात मी काही मुद्द्यांची भर घातली. मूळ इंग्रजी लेख इथं वाचता येईल.) ***

जवळपास ३६ तास उलटून गेले आहेत .. तमदॉने (म्यानमारचं लष्कर) कायदेशीररीत्या निवडून आलेल्या नेत्यांना ताब्यात घेऊन देशावर कब्जा केला आहे. कालचा दिवस माझ्यासाठी फार वाईट होता. म्यानमारच्या लोकांसाठी हे किती अवघड गेलं असेल याची मी कल्पना करू शकते. माझ्या बर्मी मित्रमंडळींना कल्पना आहे, की जगापासून त्यांचा संपर्क कोणत्याही क्षणी तुटू शकतो. असं झालं तर त्यांच्यापर्यंत कसं पोहोचायचं मला माहिती नाही. त्यांना मदत कशी करायची मला माहिती नाही. त्यांना कसा आधार द्यायचा मला माहिती नाही. उद्ध्वस्त झाल्यासारखं वाटतंय. पण बर्माच्या लोकांना पाठिंबा देण्याचाही माझा निश्चय आहे.

मला बर्मामध्ये अडीच-पावणेतीन वर्ष राहण्याची संधी मिळाली. तिथं विविध राजकीय विचारसरणीच्या, लिंग-वंश-वर्गाच्या, वेगवेगळ्या वयांच्या आणि शिक्षणस्तरांतल्या बर्मी नागरिकांशी अनेकदा बोलणं व्हायचं. आमच्या आशादायी, सकारात्मक गप्पांचा शेवट कायम हे सगळं (स्वातंत्र्य, लोकशाही) किती दिवस टिकेल माहिती नाही या वाक्याने व्हायचा. थोडक्यात, आम्हाला सर्वांनाच याचा अंदाज होता, पण तरी ते प्रत्यक्षात घडू नये अशी आम्ही प्रार्थना करायचो.

पण ते घडलंय. पुन्हा एकदा.

बर्मामध्ये येण्यापूर्वी मला या देशाबद्दल जेमतेम माहिती होती, की रंगून ही या देशाची राजधानी आहे (गेल्या एक दशकाहून अधिक काळ नेपिडॉ ही राजधानी आहे.), बर्मा हा ब्रिटिश इंडियाचा एक भाग होता (त्यामुळे इथले वसाहतकालीन अनुभव आपल्यासारखेच आहेत) आणि बर्मामध्ये विपश्यनेची परंपरा जीवित आहे.

जून २०१६ मध्ये मी बर्मात पाय ठेवला तेव्हा इथे नव्या लोकशाही सरकारमुळं ताजंतवानं वारं खेळत होतं. मला हा देश एखाद्या निरागस लहान मुलासारखा भासला. अनेक दशकांचं शोषण आणि दुरावलेपण यातून तो नुकताच जागा होत होता. मात्र, त्याच्या आसपासचं जग तोपर्यंत पुरतं बदलून गेलं होतं. बर्मी लोकांचं कौतुक, की त्यांनी लष्कराच् जुलुमी राजवटीदरम्यान झालेली हानी भरून काढण्याची आशी बाळगत या न्या वास्तवाला तोंड देण्याची जय्यत तयारी केली होती. तेव्हाचं ते अत्यंत आशावादी वातावरण मला आजही आठवतं.

ऑगस्ट २०१७ मध्ये रोहिंज्यांच्या विस्थापनाने जग हादरलं. सू ची यांच्याकडून जगाच्या या वेळी खूप मोठ्या अपेक्षा होत्या. पण त्यांनी (माझ्यासह) अनेकांचा भ्रमनिरास केला. सू ची यांनी रोहिंज्या प्रश्नावर घेतलेल्या भूमिकेमुळे ही आजची परिस्थिती उद्भवली का, असा प्रश्न अनेकांनी मला विचारला आहे. बर्मामध्ये एकूम १३५ लोकसमूह आहेत, त्यांची विभागणी सात मुख्य गटांमध्ये होते. रोहिंज्या हा त्यातला एक गट. १९८२ मध्ये झालेल्या नागरिकत्व कायद्यानुसार रोहिंज्यांना बर्माचं नागरिकत्व नाकारण्यात आलं आहे. रोहिंज्या समूहाचे प्रश्न गुंतागुंतीचे आहेत. त्यांच्या विस्थापनाचा प्रश्न नॅशनल लीग फॉर डेमाक्रसी (एनएलडी) सत्तेवर आल्यावर निर्माण झालेला नाही. संरक्षण, गृह आणि सीमारेषा (डिफेन्स, होम आणि बॉर्डर अफेअर्स) ही तीन महत्त्वाची खाती नेहमीच तमदॉकडं असतील अशी घटनेनुसार तरतूद आहे. त्यामुळे रोहिंज्यांवर जे अत्याचार झाले त्याला सू ची यांची संमती होती असं अजिबात म्हणता येणार नाही. बर्मामधल्या अनेक वांशिक समूहांचा तमदॉशी आजही संघर्ष चालू आहे. तमदॉवर वेळोवेळी एथनिक क्लिन्झिंगचे आरोप झालेले आहेत, पुराव्यानिशी झालेले आहेत.

पण सू ची यांनी त्या वेळी तमदॉविरोधात भूमिका का नाही घेतली? एक म्हणजे तमदॉचे संस्थापक आहेत सू ची यांचे वडील – बोज्यो ऑंग सान. तसंच तमदॉची प्रशासनावर मोठी पकड आहे. अनेक एथनिक गट तमदॉ आणि सू ची या दोघांच्याही विरोधात आहेत. वेळ आलीच तर अन्य एथनिक गट एनएलडीच्या बाजूने उभे राहतील याची त्यांना खात्री नसावी. २०१७ मध्ये सू ची यांनी तमदॉच्या विरोधात भूमिका घेतली असती तर १ फेब्रुवारी २०२१ ला जे झालं तेच २०१७ मध्ये होण्याची शक्यता होती. तमदॉला थेट विरोध न करता २००८ च्या घटनेत दुरूस्ती घडवून आणण्यासाठी एनएलडी प्रयत्नशील होती असं दिसतं. लोकशाहीचा प्रयोग नवा होता. त्यात लगेच अडथळा नको, थोडा संयम दाखवत वाट चालायला हवी अशी त्यांची भूमिका असावी. दुर्दैवाने त्यांची ही रणनीती अयशस्वी ठरली इतकंच. (सू ची यांनी रोहिंज्या प्रश्नावर घेतलेली भूमिका दुर्दैवी होती आणि तिचं कुठल्याही प्रकारे मी समर्थन करू इच्छित नाही. परंतु अनेकवाद आदर्शवाद प्राप्त परिस्थितीत व्यवहारात आणता येत नाही – ही मला आवडत नसली तरी एक वस्तुस्थिती आहेच.)

बर्मातील अनेक नागरिकांनाही रोहिंज्या समस्येवर सू ची यांनी घेतलेली भूमिका पटला नव्हती, पण त्या भूमिकेच्या अपरिहार्यतेची त्यांना जाणीव होती असंच २०२० च्या निवडणूक निकालांवरून दिसून येतं. २०२० च्या राष्ट्रीय निवडणुकीत सू ची यांच्या एनएलडी पक्षाला ८३ टक्के जागा मिळाल्या (२०१५ मध्ये त्या ७९ टक्के होत्या). युनियन सॉलिडॅरिटी ऍन्ड डेवलपमेंट पार्टी (युएसडीपी) हा तमदॉच्या माजी अधिकाऱ्यांनी स्थापन केलेला राजकीय पक्ष आहे. २०१० मध्ये निवडणूक लढवण्यासाठी या पक्षाची स्थापना झाली. युएसडीपीला २०२० च्या निवडणुकीत अवघ्या ६.९ टक्के जागा मिळाल्या . युएसडीपीचे फक्त ३३ उमेदवार निवडून आले. (२०१५ मध्ये त्यांचे ४१ उमेदवार निवडून आले होते.) यावेळचा मुख्य फरक असा, की युएसडीपीचे अनेक माजी मंत्री, वरिष्ठ उमेदवार, पक्षाचे पूर्वाध्यक्ष आणि दोन विद्यमान उपाध्यक्ष – या सर्वांचा पराभव झाला. युएसडीपीच्या एकूण मतांमध्येही लक्षणीय घट झाली. खरं तर त्यामुळे तमदॉला काही फरक पडायला नको. कारण २००८ च्या घटनेनुसार संसदेच्या दोन्ही सभागृहांत प्रत्येकी २५ टक्के जागा तमदॉसाठी राखीव आहेत. मात्र, निवडणुकीत गैरप्रकार झाल्याचा तमदॉचा दावा अमेरिकेतल्या ताज्या निवडणुकांबाबतच्या ट्रम्पच्या दाव्याइतकाच कपोलकल्पित आहे. एक बातमी अशी आहे, की सिनियर जनरल मिन ऑंग लाय यांना राष्ट्राध्यक्ष होण्याची मनीषा आहे. निवडून आलेल्या संसदेचं चित्र पाहता त्यांची इच्छा पूर्ण होण्याची शक्यता कमी असल्याने त्यांनी हे टोकाचं पाऊल उचललं असावं. (या बातमीची सत्यता तपासून पाहणं अवघड आहे.)

असे सगळे मुद्दे लक्षात घेतले, तरी सू ची यांना अटक झाल्याबद्दल जल्लोष करणाऱ्या सोशल मीडियावरच्या काही पोस्ट्स व्यथित करणाऱ्या आहेत. एखादा राजकीय नेता/पक्ष तुमच्या अपेक्षा पूर्ण करत नाही असं वाटलं तर त्याला (तिला) दूर करण्याचा एक लोकशाही मार्ग असतो, तो म्हणजे दुसऱ्या पक्षाला मत देणं. एनएलडी आणि द लेडी (सू ची यांना बरेच जण या नावाने ओळखतात) यांच्या पतनाबद्दल जल्लोष करणाऱ्यांना तमदॉची ताकद अजून लक्षात आलेली नाही. लक्षात घ्या, ताकद हा शब्द मी कौतुकाने वापरलेला नाही. जगातल्या कुणावरही या लष्करासारख्या राजवटीला तोंड देण्याची वेळ येऊ नये. माझ्या बर्मी सहकाऱ्यांकडून मी तमदॉच्या अत्याचारांच्या अनेक कहाण्या ऐकल्या आहेत. या विषयावरची अनेक पुस्तकं मी वाचली आहेत. त्याचबरोबर बिग ब्रदर इज वॉचिंग यू या गोष्टीचा मी वैयक्तिक अनुभवसुदधा घेतलेला आहे.

मी एकदा रंगूनमधल्या एका एन.जी.ओ.च्या कार्यालयात गेले होते. (इथे जाणीवपूर्वक नामोल्लेख टाळला आहे.) त्या इमारतीच्या प्रवेशद्वाराजवळ एक छोटं दुकान होतं. मी शोधत असलेल्या पत्त्याची खात्री करून घेण्यासाठी मी दुकानातल्या माणसाकडं चौकशी केली त्याने पत्ता बरोबर असल्याचं सांगितलं; मी कोण आहे, तिथं कशासाठी आले आहे हेदेखील विचारलं. मी तेव्हा त्या देशात नवीन होते, त्यामुळे मला त्या सहज गप्पा असाव्यात असं वाटलं आणि मी त्याला माहिती दिली. मी त्या कार्यालयात शिरले, तर तिथले कर्मचारी अस्वस्थ झालेले दिसले. मी चौकशी केली, तर त्या दुकानदाराला मी भेटले का, हे त्यांना जाणून घ्यायचं होतं. मला गंमत वाटली. त्या गोष्टीत अस्वस्थ होण्यासारखं काय होतं? नंतर त्यांनी मला सांगितलं, की तमदॉची माणसं अशी वेषांतर करून फिरतात आणि लोकांवर लक्ष ठेवतात. हे कधी, तर २०१६ साली, जेव्हा एनएलडी नुकतीच सत्तेत आली होती.

बर्मामध्ये मी ज्या एनजीओसोबत काम करत होते त्यांनी एकदा त्यांच्या आगामी उपक्रमांसदर्भातली माहिती देण्यासाठी प्रसारमाध्यमांतल्या काहीजणांना आमंत्रित केलं होतं. ते उपक्रम स्त्रिया आणि मुलींसोबत होणाऱ्या हिंसेबाबत जागरूकता निर्माण करण्यासाठीचे होते. मीटिंग सुरू झाली, तेवढ्यात तिथं साध्या वेषातली दोन माणसं आली आणि पत्रकार परिषदेसाठी तुम्ही संबंधितांकडून पूर्वपरवानगी का घेतली नाही, असं विचारायला लागली. आम्ही चक्रावलो, कारण ती काही पत्रकार परिषद नव्हती. मी तिथं जमलेल्या पत्रकारांकडं पाहिलं आणि लक्षात आलं की त्यांच्यातले काहीजण व्हिडिओ कॅमेरे घेऊन आले होते. पण त्या दोन माणसांना या पत्रकारांबद्दल कसं समजलं? म्हणजे कुणीतरी आमच्यावर लक्ष ठेवून होतं आणि संबंधित अधिकाऱ्यांना खबर पोचवली होती. त्या दोघांनी अखेरपर्यंत त्यांची ओळख सांगितली नाही, मीटिंग अटेड्न्सवर सही करायला नकार दिला. मीटिंगमध्ये बोलला गेलेला शब्द न शब्द त्यांनी लक्षपूर्वक ऐकला. २०१७ मधली ही गोष्ट.

२०१८ मध्ये मी राजधानी नेपिडॉमध्ये कामाला सुरूवात केली. त्या शहरात राहण्यासाठी (हॉटेलमध्ये नव्हे, एखाद्या घरात, दीर्घकाळासाठी) संबंधित इमिग्रेशन ऑफिसरकडून आम्हाला परवानगी घ्यावी लागली होती. कागदपत्रांवर सह्या करताना त्या ऑफिसरने मला सांगितलं, की शहरातून बाहेर जायचं असेल तेव्हा त्याला तसं आधी कळवावं लागेल. तो अधेमध्ये कधीही फोन करून मी कुठं आहे वगैरे तपासण्या करायचा. तसा तो चांगला होता, त्याला नेमून दिलेलं काम करत होता तो. एकदा माझी एक मीटिंग लांबली आणि मला धावतपळत रंगूनची बस पकडावी लागली. त्यामुळे मी त्या ऑफिसरला रंगूनला जात असल्याचं कळवलं नाही. बस जेमतेम नेपिडॉमधून बाहेर पडत होती, इतक्यात माझा फोन वाजला. पलीकडून तो ऑफिसर बोलत होता. मी रंगूनला जात असल्याचं त्याला कळवलं नाही म्हणून तो माझ्यावर प्रचंड चिडला होता. पुन्हा, मी त्या बसने निघाले होते हे त्याला कसं कळलं? कुणी कळवलं? मी त्याची क्षमा मागितली आणि आश्वासन दिलं, की पुन्हा अशी चूक होणार नाही. मी पुन्हा कधीही ती चूक केली नाही.

असे अनेक अनुभव आहेत.

परदेशी व्यक्तींवर नजर ठेवणं मी समजू शकते. आपल्या नागरिकांचं रक्षण करणं हे प्रत्येक सरकारचं कर्तव्यच असतं. त्यासाठी ते माझ्यावर लक्ष ठेवणार असतील तर ठेवोत, त्याला माझी हरकत नाही. ते मला आवडलं नाही तर मी कधीही माझ्या देशात परत जाऊ शकते. पण विचार करा, की माझ्या स्वत:च्याच देशात माझ्यावर असं लक्ष ठेवलं जात असेल तर कसं वाटेल? याला स्वातंत्र्य म्हणत नाहीत. तमद़ॉने किती परोकोटीची संविधानिक सत्ता स्वत:च्या हातात घेतली आहे आणि त्यात बदल करणं किती अवघड आहे हे जगभरातल्या लोकांनी लक्षात घेणं आवश्यक आहे.

बर्मामध्ये अनेकजण असे आहेत की जे सू ची आणि एनएलडीवर टीका करतात, पण त्यांतला प्रत्येकजण मनातल्या मनात हे जाणून आहे, की सू ची आणि तमदॉ असे दोनच पर्याय असतील तर ते केव्हाही सू ची यांचीच निवड करतील. द लेडी परिपूर्ण नाही. आपल्यापैकी प्रत्येकाच्या हातून चुका होतात. चुकांमधून शिकून पुढं जात राहणं हे माणूसपणाचं महत्त्वाचं लक्षण आहे.

बर्माकडून मी अनेक गोष्टी शिकले. त्यातल्या उल्लेखनीय म्हणजे दया आणि क्षमा. सिग्नलवर टॅक्सीचालकांकडं कुणी पैशाची मदत मागितली तर ते नेहमी देतात. ते कधीही स्वत:च्या गरिबीबदद्ल तक्रार करत नाहीत किंवा पैसे मागणाऱ्यांचा अपमानही करत नाहीत. देण्यासाठी ते खास सुट्टे पैसे जवळ ठेवतात. पहाटे चार वाजता, सिग्नल हिरवा असतानाही भिक्खू रस्ता ओलांडत असतील तर वाहनं शांतपणे थांबतात. मी एकदा एका चाळिशीतल्या राजकीय आंदोलकाशी बोलत होते. त्यांनी वीस वर्ष तुरूंगात काढली होती. मी त्यांना विचारलं, "मानवी हक्क उल्लंघनाबद्दल तुम्ही लष्कराला कोर्टात का खेचत नाही?" ते शांतपणे म्हणाले, मी माझं कर्तव्य केलं. सुदैवाने आता परिस्थिती सुधारते आहे. आता समेट घडून येत असताना सूड घेण्याने काही फायदा होईल असं वाटतं तुम्हाला? खरं तर सूडाने कधीच फायदा होत नसतो. माझ्या बाबतीत अन्याय घडला असता तर मी इतकी उदार मनाने विचार करू शकले असते का, शंका आहे.

बर्माने मला क्षमा, दया यांचं मोल ओळखायला शिकवलं; दुसऱ्यांसाठी नव्हे, तर स्वत:साठी. त्यांचे पगोडा, पठण, दया, मैत्री, स्मित, खळाळून हसणं, बर्मी खाद्यपदार्थ आणि भाषेसोबतचे प्रयोग, बर्मी लुंगी .... बर्मामधल्या वास्तव्याने माझ्या व्यक्त्तिमत्त्वात बदल घडवला – चांगला बदल – असं म्हणावसं वाटतं.

बर्मातलं वास्तव्य ही मला मुक्त करणारी प्रक्रिया होती. जगण्याची म्हणून एक वेदना असते, अहंकारातून अनेक व्यथा निर्माण होत असतात... त्याच्यापासून बर्माने मला मोकळीक मिळवून दिली. सामाजिक कार्यकर्त्यांना अनेक प्रश्नांना सामोरं जावं लागतं. ते करत असताना बर्माने आंतरिक शांतीची कवाडं माझ्यासाठी खुली केली. बर्माबद्दल माझ्या मनात कायमच एक खास स्थान असेल.

बर्मा हा अर्थातच स्वर्ग नाही; सरसकट सगळ्यांसाठी तर नाहीच नाही. तमदॉच्या अत्याचारांशिवायही इथली माणसं इतर अनेक समस्यांशी झुंजत आहेत. त्यातल्या काही नैसर्गिक तर काही समाजनिर्मित आहेत. बर्माला आणखी बराच मोठा पल्ला गाठायचा आहे. बर्माच्या लोकांकडं मोठी स्वप्नं बघण्याची आणि ती पुरी करण्यासाठी झटण्याची मोठी क्षमता आहे. ते शांतताप्रेमी आणि आनंदात राहणारे लोक आहेत. त्यांच्या क्षमतांनुसार अपेक्षित जीवन जगण्यासाठी त्यांना हवं आहे ते फक्त स्वातंत्र्य.

तमदॉने त्यांच्याकडून त्यांचं हे स्वातंत्र्य हिरावून घेतलं आहे. तमदॉच्या अत्याचारांकडं दुर्लक्ष करत त्यांचा उदो उदो करणाऱ्या प्रत्येकाकडं याची जबाबदारी जाते. तमदॉने सत्ता हाती घेण्याचं नेमकं काय कारण असेल यासंबंधी सध्या तरी आपण फक्त अंदाज बांधू शकतो. काळच याचं उत्तर देईल. पण दरम्यान लोकांची आयुष्यं पणाला लागली आहेत. बर्माला आपल्या पाठिंब्याची गरज आहे.

टु बर्मा: विथ लव्ह!

Monday, July 1, 2019

२५८. फिलिपिन्स नोंदी: भाग ४: डवावमध्ये १५ जून ते २३ जून



आपत्ती व्यवस्थापन

या आठ-दहा दिवसांत बऱ्याच घडामोडी झाल्या. त्यातली एक म्हणजे तीन दिवसांचं ‘Emergency Preparedness Plan’ प्रशिक्षण. सहा स्वयंसेवी संस्थांचे प्रतिनिधी, माझी सगळी टीम असे तीस लोक तीन दिवस विचार करत होते तो संकटकालीन परिस्थितीला तोंड देण्याच्या आमच्या संस्थांच्या तयारीचा. आमच्या सहा पार्टनर संस्था तळागाळात काम करतात आणि विविध संकंटांना (नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित) त्यांना तोंड द्यावं लागतं. त्यामुळे त्यांचे विचार, त्यांच्या अडचणी आणि त्यांची तयारी समजून घेणं माझ्यासाठी महत्त्वाचं होतं.

फिलिपिन्स देश ‘Ring of Fire’ च्या परिसरात आहे. रिंग ऑफ फायर हा पॅसिफिक महासागरातला घोड्याच्या नालीच्या आकाराचा चाळीस हजार किलोमीटरचा परिसर आहे. जागृत ज्वालामुखी आणि वारंवार होणारे भूकंप  हे या परिसराचं वैशिष्ट्य आहे. गेली हजारो वर्ष हा परिसर असाच आहे. २६ जूनच्या आकडेवारीनुसार मागच्या वर्षभरात फिलिपिन्समध्ये २२३ भूकंप झाले आहेत. एका वर्षात साधारणपणे वीस चक्रीवादळं फिलिपिन्समध्ये येतात आणि त्यातली पाच विध्वंसक असतात. यासोबत मिंडनावमधला गेली अनेक दशकांचा सशस्त्र संघर्ष आहे. या सगळ्या परिस्थितीत काय घडू शकतं आणि त्यासाठी आपली संघटनात्मक तयारी कशी असायला हवी यावर विचारविनिमय करणं हे या प्रशिक्षणाचं मुख्य उद्दिष्ट होतं.

आपत्तीव्यवस्थापनातल्या मुलभूत संकल्पनाची तोंडओळख करून घेतल्यानंतर प्रत्येक संस्थेने स्वतंत्र गटांमध्ये काम केलं. यात पहिली पायरी होती ती आपत्कालीन परिस्थितींची यादी करून त्यांचा प्राधान्यक्रम ठरवणं. ते प्राधान्यक्रम जरासे भीतीदायक होते हे खरं आहे.


या आपत्तीला तोंड देण्याची आपली किती तयारी आहे याचं सविस्तर विश्लेषण प्रत्येक गटाने केलं. सिनारिओ बिल्डिंग यावर चर्चा करताना वाईटात वाईट काय घडेल आणि त्यासाठी आपण तयारी करायची तर आपल्या संस्थात्मक रचना तयार आहेत का, इतर संस्था आणि सरकारी खात्यांसोबत संवादाचे आपले मार्ग काय असणार आहेत अशा अनेक विषयांवर सखोल चर्चा झाली. या सर्व कार्यकर्त्यांचे अनुभव ऐकणं म्हणजे एखादा छोटा अभ्यासक्रम पूर्ण करण्यासारखंच होतं.

गंभीरपणे शिकणं चालू असताना अनेक गमतीजमतीही होत होत्या. एका प्रशिक्षिकेचं नाव बाई असं होतं. त्याचा अर्थ तिला विचारल्यावर तो राजकन्या, लाडकी असा आहे हे तिने सांगितलं. पण विसया नामक फिलिपिन्समधल्या भाषेत कोणत्याही वाक्यात सहज येणारा हा शब्द आहे हेही तिने सांगितलं. आता जाऊयात ना बाई, सोड ना तू बाईअशी वाक्य स्त्रिया-पुरूष दोघेही सर्रास वापरतात. लिंगनिरपेक्ष शब्दप्रयोग आहे हा. जमलेल्या लोकांमध्ये प्रत्येकाला किमान तीन तरी भाषा बोलता येत होत्या. भावंडं किती आहेतअशा गप्पा चालू असताना किमान नव्वद टक्क्यांपेक्षा जास्त लोकांना किमान चार भावंडं होती. जमलेल्या गटाचे सरासरी वय बत्तीस ते पस्तीस होतं हे लक्षात घेता कुटंबाचा आकार माझ्या अंदाजाला धक्का देणारा होता. एकीला तर तेवीस भावंडं आहेत. माझ्या आईवडिलांची मात्र मी एकटीच मुलगी आहे (इतर भावंडं वडिलांच्या इतर लग्नांपासून झालेली आहेत) असं तिने हसत सांगितलं.

या प्रशिक्षणात दोन दिवस आनंदमार्ग या संस्थेच्या कार्यकर्त्यांनी योगविषयक मार्गदर्शन केलं. आनंदमार्गमधून तिघीजणी आल्या होत्या. एकजण रशियाची होती, दुसरी सिरियाची होती. मुख्य प्रशिक्षिका भारतातल्या आहेत हे आधीच मुरूगनने सांगितलं होतं. त्या थेट मुंबईच्या निघाल्या आणि मग आम्ही मराठीत गप्पा मारल्या. त्या गेली बावीस वर्ष आनंदमार्गच्या साधिका असून गेली दोन वर्ष डवावमध्ये आहेत.

आनंदमार्गविषयी मी काही फार चांगलं वाचल्याचं आठवत नव्हतं. त्यामुळे जालावर शोध घेऊन परत एकदा बरंच काही वाचलं. आता माझ्यापुढे दोन पर्याय आहेत. वाचलेल्या गोष्टींवरून धडा घेऊन आनंदमार्गशी अजिबात संपर्क ठेवणं. दुसरा पर्याय म्हणजे आनंदमार्गविषयीचे पूर्वग्रह बाजूला ठेवून मोकळ्या मनाने त्यांचं कार्य समजून घेणं. मी कोणता पर्याय स्वीकारते आहे हे थोड्याच दिवसांत कळेल.

डवाव डॉक्टर्स हॉस्पिटल (Davao Doctors Hospital)

नियमित तपासणीसाठी डॉक्टरांना भेटायचं होतं. पण माझ्या काही विशेष गरजा असल्याने नेमकं कोणत्या क्लिनिकमध्ये जावं ते कळत नव्हतं. कार्यालयाच्या मनिलामधल्या डॉक्टरांनी डवाव डॉक्टर्स हॉस्पिटलमध्ये जाण्याचा सल्ला दिला आणि तसं परिचयपत्रही मला दिलं. फिलिपिनो कामं फार व्यवस्थित आणि मनापासून करतात अशी मी मनातल्या मनात पुन्हा एकदा नोंद घेतली.

डवाव डॉक्टर्स हॉस्पिटलमध्ये माझे स्थानिक सहकारी जात नाहीत (ते महागडं आहे हे मुख्य कारण) त्यामुळे हॉस्पिटलशी संपर्क कसा साधावा ते कळत नव्हतं. मग मी त्यांचं फेसबुक पेज शोधलं आणि तिथं त्यांना निरोप लिहिला. मला दोन मिनिटांत त्यांचं उत्तर आलं. मी प्रश्न विचारत गेले आणि ते उत्तरं देत गेले. त्या संवादाच्या अखेरीस मग शनिवारी सकाळी सहा वाजता मी हॉस्पिटलमध्ये जायचं असं ठरलं. सहा हे मला फारच लवकर वाटतं होतं, पण इथं साधारण पहाटे साडेचारलाच उजाडतं, त्यामुळे सहा ठीकच होतं.

माझ्या घराच्या जवळ मिंडनाव विद्यापीठाचा परिसर आहे आणि तिथं झेब्रा क्रॉसिंग आहे. तिथं एक-दोन पोलिस नेहमी उभे असतात. सकाळी सहालाही पोलिस तिथं होता हे पाहून मी चकित झाले. रोजच्या सवयीने गुड मॉर्निंग वगैरे झाल्यावर मी सहज त्या पोलिसाला डवाव डॉक्टर्स हॉस्पिटल कोणत्या बाजूला आहे, टॅक्सी इकडून मिळेल की जवळच्या मुख्य रस्त्यावर जायला लागेल असं विचारलं. त्याने टॅक्सीसाठी कुठं जायची गरज नाही, मी आहे ना असं म्हणत एक टॅक्सी माझ्यासाठी थांबवली. इथल्या पोलिसांच्या कार्यतत्परतेचं मला कौतुक वाटतं. कायम हसतमुख असतात -कदाचित परकीय नागरिक असल्याचा मला हा फायदा होत असेल. कारण तसंही परकीय नागरिकांवर त्यांनी लक्ष ठेवणं अपेक्षित असतं.  

त्यावरून आठवलंइथं (डवावमध्ये) अमेरिकेसारखा ९११ हा संपर्क क्रमांक कार्यरत आहे. आणीबाणीच्या प्रसंगी पोलिसांशी थेट संपर्क साधून मदत मागता येते.

डवाव डॉक्टर्स हॉस्पिटल चोवीस तास चालू असलं तरी सकाळी सहा वाजता तिथं सामसूम होती. मग आधी सिक्युरिटी गार्डच्या आणि नंतर लॅब असिस्टंटच्या मदतीने सगळ्या औपचारिकता पूर्ण केल्या. मग कोणत्या डॉक्टरकडं जायचं याचा शोध घेताना पाच तज्ज्ञांची नावं मिळाली. शनिवारी दुपारी उपलब्ध असणाऱ्या एका डॉक्टरांच्या नावावर बोट ठेवत मी हे डॉक्टर पुरूष आहेत की स्त्री असा प्रश्न विचारल्या. त्या स्त्री डॉक्टर आहेत हे कळलं. पण त्यांच्या क्लिनिकमध्ये गेले तर त्या सुट्टीवर होत्या. मग तिथल्या परिचारिकेला मी त्या डॉक्टरांच्या नावांचा कागद दाखवत उरलेल्या चारांपैकी स्त्री डॉक्टर कोण आहेत असं विचारलं तर ती हसायलाच लागली. या पाचही डॉक्टर स्त्रियाच आहेत. नावावरून व्यक्तीचं लिंग ओळखायची मला सवय आहे (अजाणता घडतं हे, पण घडतं खरं) ती परदेशात वावरताना वेळोवेळी मार खाते. अर्थात इथंही स्त्रियांची नावं आणि पुरूषांची नावं अशी स्पष्ट विभागणी आहेती मला अद्याप उमजलेली नाही इतकंच.


हे हॉस्पिटल डवावमधलं पहिलं खासगी हॉस्पिटल आहे. १९६० मध्ये काही डॉक्टरांनी मिळून हे खासगी हॉस्पिटल चालू केलं. आता इथं २५० रूग्णांची सोय आहे. एका खोलीत हॉस्पिटलची माहिती संक्षिप्त रूपात सादर केली आहे

सापळा संग्रहालय

हॉस्पिटलमधून बाहेर पडून मी सापळा संग्रहालयाकडे कूच केली. देशोदेशीच्या प्राण्यांचे, पक्षांचे आणि जलचरांचे सुमारे सातशे सापळे (काही खरे, काही प्रतिकृती स्वरूपात) इथं आहेत. मुख्य म्हणजे कोणाही प्राण्याची-जलचराची शिकार करण्यात आली नाही, हे सगळे मरण पावलेल्या प्राण्या-पक्षांचे सांगाडे आहेत. हे संग्रहालय खासगी आहे. दीडशे पेसो प्रवेशशुल्क भरल्यानंतर संग्रहालयाचे प्रशिक्षित गाईड माहिती देतात. माझी गाईड साना नावाची एक तरूण मुलगी होती. तिने अगदी व्यवस्थित माहिती दिली. प्लास्टिक पोटात गेल्याने मरण पावलेल्या माशांचे सांगाडे पाहून पर्यावरणविषयक जागृती लोकांमध्ये झाली तरी खूप झालं म्हणायचं. मी गेले तेव्हा मुला-मुलींची आणि पालकांची गर्दी होती. शैक्षणिक सहलीसाठी अगदी योग्य जागा आहे ही.





आंतरराष्ट्रीय योग दिन

मनिलामधल्या भारतीय दूतावासाने पुढाकार घेऊन डवावमध्ये २३ या दिवशी -म्हणजे दोन दिवस उशिरा - आंतरराष्ट्रीय योग दिन साजरा केला. सगळ्यांसाठी पांढरे टीशर्ट होते. योगासनांसाठी लोक सतरंजी आणणार नाहीत हे लक्षात घेऊन मोठे पांढरे कागद सेलोटेपने व्यवस्थित चिकटवले होते. चारला सुरू होणारा कार्यक्रम पाच वाजता सुरू झाला. मार्गदर्शक व्यासपीठावरून सूचना देत होते त्याप्रमाणे स्ट्रेचिंग, योगासनं आणि प्राणायाम सगळ्यांनी केला. भारतीय दूतावासाचे सेकंड सेक्रेटरी श्री. संतोषकुमार मिश्रा आणि कोताबातोचे महापौर कार्यक्रमाला उपस्थित होते. एका फिलिपिनो गटाने योग आणि नृत्य असं एक फ्युजन सादर केलं, जे चांगलं होतं. इथं बरेच भारतीय आहेत हे या निमित्ताने दिसलं.


कार्यक्रमानंतरच्या जेवणाला भारतीय पद्धतीने झुंबड उडाली. मग मी घरी येऊन जेवले.

कार्यक्रमात हजर असलेल्या तीन फिलिपिनो स्त्रियांशी मधल्या काळात बऱ्याच गप्पा झाल्या, फोन नंबरांची देवाणघेवाण झाली आणि शनिवार-रविवारी काही गोष्टी मिळून करायच्या ठरल्या. त्यातले किती बेत तडीस जाताहेत ते पाहू. मला योग्य त्या ट्रायसायकल आणि जीपनी मिळतील हे त्या तिघींनी जातीने बघितलं.

लॉन्ड्री, स्मशान
आमच्या कोंडो (अपार्टमेंट) मधल्या छोट्या घरांत कपडे वाळत घालायला जागाच नाही. इमारतीच्या गच्चीवर त्यासाठी ही अशी व्यवस्था आहे. प्रत्येक घरासाठी एक पिंजरा आहे. कुलूप आपलं आपण लावायचं. पिंजरे पाहून मला प्राणीसंग्रहालयच आठवतं दरवेळी. इथं पाऊस कधी येईल ते सांगता येत नाही. त्यामुळे इथं वाळत घातलेले कपडे एक-दोनवेळा भिजून पुन्हा वाळतात.



त्यामुळे मी पर्याय शोधत होते. लॉन्ड्री असे फलक जागोजागी दिसल्यावर मी घराजवळच्या लॉन्ड्रीत गेलेकपडे धुवायचे आणि वाळवायचे दर हे असे आहेत.



ही एक मोठी सोय झाली माझी.  

लॉन्ड्रीत कपडे धुवून होईपर्यंत काय करायचं म्हणून समोरच्या फॉरेस्ट लेकमध्ये गेले. नावावरून ही बाग असेल असा माझा समज झाला होता पण प्रत्यक्षात ही निघाली स्मशानभूमी. मला जी घरांची कॉलनी वाटली होती ती त्या त्या कुटुंबाची राखीव स्मशानभूमी आहे.


स्वच्छ आणि शांत परिसरात गर्दीही नव्हती, त्यामुळे मी निवांत पाऊण तास तिथं बसले. मृतांना इतक्या सुंदर आणि शांत वातावरणाची गरज नसते खरं तरती गरज असते जिवंत माणसांची. पण बहुधा फक्त श्रीमंत माणसांनाच या स्मशानात जागा घेणं परवडत असणारआणि कदाचित जिवंत असतानाही ते लोक अशाच रमणीय जागेत रहात असणार.

इथं दुर्बिण घेऊन पक्षी पाहायला यावंअसा एक विचार माझ्या मनात आला. पण ते फारच असंवेदनशील वाटल्याने मी तो विचार सोडून दिला

क्रमश: