२१०. मोझाम्बिकची निवडणूक: १

१५ ऑक्टोबर रोजी महाराष्ट्रात होणारी निवडणूक मला अनुभवता येणार नाही. पण त्यामुळे फारसं बिघडणार नाही असं आज तरी वाटतंय. कारण सध्या मी जिथं राहतेय त्या ठिकाणीही निवडणुकीची जोरदार हवा आहे. आणि काय योगायोग असेल तो असो, इथलं मतदानही १५ ऑक्टोबर रोजीच आहे. 

मी लिहिते आहे ‘मोझाम्बिक’ बद्दल.

मोझाम्बिकला यायची माझी तयारी ‘हा देश नेमका आहे कुठं’ हे शोधण्यापासून झाली. नाही, म्हणजे चालत किंवा रस्ता शोधत नव्हतं यायचं मला; पण तरी निदान पृथ्वीच्या कोणत्या तुकड्यावर आपण असणार हे जाणून घ्यायचं कुतूहल होतं मला.

मग दक्षिणेला दक्षिण आफ्रिका (उत्तर आफ्रिका थोडीच असणार दक्षिणेला!) आणि स्वाझीलँड, पश्चिमेला झिम्बाब्वे,  झांबिया, वायव्येला टांझानिया, मलावी, आणि पूर्वेला अथांग हिंदी महासागर (इंडिअन ओशन) (आणि त्यात मादागस्कार) असलेला देश नकाशावर सापडला. फार माहिती गोळा करत बसायला वेळ नव्हता पण तरी साधारण भौगोलिक आणि राजकीय माहिती गोळा करायचा प्रयत्न केला पण त्याला फारसं यश आलं नाही. ज्या बातम्या हाती आल्या त्या काही पुरेशा वाटल्या नाहीत.

मापुटोला पोचल्यावर दुस-या दिवशी स्थानिक वर्तमानपत्र उघडलं आणि कळलं की मोझाम्बिकमध्ये १५ ऑक्टोबरला निवडणूक आहे. भारतातला लोकसभा निवडणुकीचा रागरंग यावेळी कधी नाही इतका रस घेऊन पाहिला होता, अनुभवला होता; प्रचारमोहिमेत काही अंशी सामीलही झाले होते. त्यात मी समर्थन करत असलेल्या (‘आप’ल्या) पक्षाचा साफ धुव्वा उडाला असला तरी निवडणूक हे लोकशाहीचं एक महत्त्वाचं अंग आहे याची जाणीव मला झाली होती. पक्ष हा आणि तो या वादात न पडताही लोकांच्या आकांक्षा संयतपणे व्यक्त होण्याचं ‘निवडणूक’ हे तुलनेनं एक चांगलं माध्यम आहे हे नव्याने लक्षात आलं होतं.

या ताज्या अनुभवाच्या पार्श्वभूमीवर मोझाम्बिकच्या निवडणुकीबद्दलही मला रस वाटणं स्वाभाविक होतं. अर्थात माहितीचा अभाव, भाषेची अडचण, परकीय लोकांनी स्थानिक राजकीय परिस्थितीत रस घेण्यात असलेले धोके, स्थानिक संघर्षाची परिस्थिती, निवडणुकीत एकूणच वातावरण तापलेलं असणं, स्थानिक संस्कृतीशी ओळख नसणं, स्थानिक लोकांशी अत्यंत कमी ओळखी असणं – अशा अनेक कारणांमुळे ही माहिती परिपूर्ण अजिबात नाही याची वाचकांनी नोंद घ्यावी ही विनंती.

पार्श्वभूमी

मोझाम्बिक ही एक ‘तरुण लोकशाही’ आहे असं म्हणता येईल. या देशाचा इतिहास (आणि काही अर्थी वर्तमानही) गुंतागुंतीचा आहे.

८,०१,५९० चौरस किलोमीटर क्षेत्रफळ असणा-या या देशात २००७ च्या जनगणनेनुसार २,१३,९७,००० लोक होते. २०१४ मध्ये २,६०,००,००० लोकसंख्या असावी असा अंदाज आहे. मोझाम्बिकची विभागणी दहा प्रॉविन्सेसमध्ये  आहे आणि ‘मापुटो’ ही राजधानी असल्याने त्याला ‘विशेष शहर’ असा खास दर्जा आहे.

१९७५ मध्ये प्रदीर्घ लढाईनंतर पोर्तुगीज राजवटीतून हा देश मुक्त झाला. २५ जून १९७५ हा मोझाम्बिकचा स्वातंत्र्यदिन. पण तरी पुढची काही वर्ष आपापसातील संघर्षात गेली (ज्याची चिन्हं अजूनही आहेत वातावरणात!) आणि पहिली निवडणूक १९९४ मध्ये झाली. इथं संसदेला National Assembly म्हणतात आणि त्यात २५० सभासद निवडून दिले जातात. बहुपक्षीय व्यवस्था असली तरी सत्ताधारी ‘फ्रेलिमो’च्या (Liberation Front of Mozambique/ Frente de Libertação de Moçambique) तुलनेत ‘रेनामो’ (Mozambique National Resistance/ Resistência Nacional Moçambicana) आणि ‘एमडीएम’ (Democratic Movement of Mozambique/ Movimento Democrático de Moçambique ) वगळता अन्य पक्षांना नगण्य स्थान आहे असे माझे प्रथमदर्शनी मत झाले आहे – जे अनुभवाने बदलू शकते! १५ -१६ वेगवेगळे राजकीय पक्ष असले’ अगदी या निवडणुकीसाठीही तीस राजकीय पक्षांनी नोंद केली  आहे -  तरीही ही व्यवस्था बहुपक्षीय न वाटता द्विपक्षीय अथवा तीन-पक्षीय वाटते आहे..  राष्ट्राध्यक्ष आणि National Assembly यांच्यासाठी एकाच वेळी मतदान केले जाते. National Election Commission ही स्वतंत्र यंत्रणा निवडणूक घेते आणि प्रचार, मतदान यावर देखरेख करते. ‘तटस्थ निरीक्षक’ म्हणून अनेक युरोपीय देशांचे प्रतिनिधी यावेळच्या निवडणुकीचं निरीक्षण करणार आहेत.

घटनेनुसार राष्ट्राध्यक्ष देशाचे, सरकारचे आणि सैन्याचे प्रमुख आहेत.  (Head of State, Head of Government, Commander in Chief). पंतप्रधानाची नेमणूक राष्ट्राध्यक्ष करतात.  इथे राष्ट्राध्यक्ष थेट मतदारांकडून निवडले जातात; त्यांची मुदत पाच वर्षांची असते. ५०% पेक्षा जास्त मत मिळवणारा उमेदवारच राष्ट्राध्यक्ष बनू शकतो. त्यापेक्षा कमी मते मिळाल्यास; पहिल्या फेरीत क्रमवारीनुसार पहिल्या आणि दुस-या असणा-या उमेदवारांपैकी एक निवडण्यासाठी फेरमतदान घेतले जाते.

राष्ट्राध्यक्ष पदासाठीच्या उमेदवारांनी मतदानाच्या तारखेपूर्वी साठ दिवस आधी Constitutional Council कडे उमेदवारी अर्ज भरावा लागतो. उमेदवारीच्या समर्थनार्थ अर्जावर किमान १०००० मतदार नागरिकांच्या सह्या हव्यात असे बंधन आहे. मतदानाच्या ४५ दिवस आधी प्रचार सुरु होतो – तो १ सप्टेंबरला सुरु झालाय; आणि मतदानाच्या ४८ तास आधी तो संपतो. १८ वर्षांवरील सर्व स्त्री-पुरुषांना मतदानाचा अधिकार आहे. अर्थात ओळखपत्र वगैरे दाखवून त्याना ‘मतदाता’ म्हणून नोंदणी करावी लागते. इथेही आपल्यासारखा ‘मतदार यादीतून नावं गायब होण्याचा’ प्रकार घडतो का याबद्दल माझ्या मनात कुतूहल आहे; थोड्या दिवसांत याचं उत्तर मिळेलच म्हणा!

इथलं आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे लोक ‘उमेदवाराला’ मत न देता ‘पक्षाला’ मत देतात. पक्षाला जितकी मते मिळतात त्या प्रमाणानुसार National Assembly मध्ये त्या पक्षाला जागा दिल्या जातात. अर्थात पक्ष उमेदवार आधी जाहीर करतात की कोणते सदस्य National Assembly मध्ये जाणार याबाबत पक्ष निकाल जाहीर झाल्यावर निर्णय घेतो हे मला अजून नीट समजलेलं नाही (भाषेची अडचण!) – मला समजलं की त्याबद्दल इथं लिहीन.

२००९ चं चित्र असं आहे:

फ्रेलिमो – मिळालेली मते – ७४.६६%  जागा – १९१

रेनामो - मिळालेली मते – १७.६८%  जागा – ५१

एमडीएम - मिळालेली मते – ३.९३%  जागा – ८

सध्याचे राष्ट्राध्यक्ष अर्मांडो गुएब्झा (Armando Guebuza – पोर्तुगीज उच्चार अजून मला नीट जमत नाहीत – त्यामुळे देवनागरी शब्द चुकीचा असल्यास कृपया दुरुस्ती करावी) ‘फ्रेलिमो’ पक्षाचे असून ते २ फेब्रुवारी २००५ पासून राष्ट्राध्यक्ष आहेत. घटनेनुसार राष्ट्राध्यक्ष केवळ दोन टर्म्स काम करू शकतात, तिस-या वेळी निवडणूक लढवण्यास त्यांना परवानगी नाही. 

यावेळी ‘फ्रेलिमो’ने फिलीप नूसी (Filipe Nyussi) यांना राष्ट्राध्यक्ष पदासाठी उमेदवारी दिली आहे.

'रेनामो'चे उमेदवार आहेत अफोन्जे दाकामा (Afonso Dhlakama) 
आणि एमडीएमचे आहेत दिवीस सिमंगो (Daviz Simango).

५ सप्टेंबर रोजी राष्ट्राध्यक्ष अर्मांडो गुएब्झा आणि रेनामोचे अफोन्जे दाकामा यांच्यात एका मोठ्या समारंभात ‘शांती करारावर’ सह्या झाल्या. हा करार का झाला? त्याचं काय महत्त्व? त्याचा निवडणुकीवर काय परिणाम होणार, प्रचार कसा चालतो, प्रचाराचे मुख्य मुद्दे काय आहेत  ..... अशा काही प्रश्नांची उत्तरं पुढच्या भागात.

या लेखासाठी पुढील संदर्भांचा उपयोग केला आहे:

http://africajournalismtheworld.com/

http://www.bbc.com/news/world-africa-13890416

http://www.jornalnoticias.co.mz/

http://www.indexmundi.com/mozambique/government_profile.html

२०९. क्षणचित्रे: नैरोबी

नैरोबीत मला अचानक चोवीस तास रहायला लागलं ते एक विमान उशिरा सुटल्याने पुढचं चुकलं म्हणून. ट्रान्झिट विसा, हॉटेल, वाहन अशा सगळ्या व्यवस्था विमान कंपनी करते अशा वेळी; तशा त्या केल्या गेल्या होत्या; मला त्यासाठी काही इकडेतिकडे हिंडत बसावं लागलं नव्हतं. आणि त्यामुळे नैरोबी मी ‘पाहिलं’ असं खर तर म्हणता येणार नाही. नैरोबीबद्दल मला काही माहितीही नाही. मी काढलेली काही प्रकाशचित्रं तुमच्यापर्यंत पोचवताना उगाच खरडलेल्या या चार ओळी म्हणा ना!

नैरोबी जवळ आल्यावर आकाशातून दिसणारं हे चित्र बोलकं वाटलं मला.

किती प्रतिकूल परिस्थितीत माणूस वस्ती करतो, आणि निसर्गाशी लढाई करत करतच मानवी संस्कृतीचा विकास झाला आहे हे पुन्हा एकदा लक्षात आलं माझ्या. 

हा हिरवा पट्टा आणि त्याच्या सोबत तो निळा पट्टा – दोन विरोधी विचारसरणी दाखवणा-या. पण अवस्था अशी आहे की त्या निळ्याविना जगता येईल का माणसांना? आता पुढे आलेले मागं कसे जाणार आपण? जायची गरज आहे का नक्की?

आणि मग औद्योगिक संस्कृतीची चिन्हं. नैरोबी शहर नॅशनल पार्कच्या मध्यात आहे असं मला एका केनियन मुलीने सांगितलं.

खूप उशिरा उठायचं असं ठरवून आदल्या रात्री झोपले होते खरी, पण भल्या पहाटे पक्षांच्या किलबिलाटाने जागी झाले. तर बाहेर पाऊस पडत होता, हवेत विलक्षण गारवा होता आणि दोन आफ्रिकन पाईड वॅगटेल (धोबी) लपाछपी खेळत बसले होते. त्यांच्याकडे पाहताना ‘बॅगेतलं वजन कमी करायचं’ म्हणून अखेरच्या क्षणी काढून ठेवलेली दुर्बीण आठवून हळहळले!

हॉटेलच्या खिडकीतून दिसणारं हे आणखी एक दृश्य. अफाट वाळवंटात काही उभं केलंय याची की हे उभं करण्यासाठी वाळवंट निर्माण केलं आहे, हे जाणून घेतलं पाहिजे कधीतरी सवडीने!

हॉटेलमध्ये असताना एक गुजराती चॅनेल पाहायला मिळालं. 

नाही, याची श्री नरेंद्र मोदी पंतप्रधान असण्याशी काही संबंध नसावा; केनियात अनेक भारतीय आहेत, आणि त्यातले बरेच  गुजराती भाषिक आहेत.

आणि ही केनया एअरवेज.

पुढच्या प्रवासाला निघताना फोटो, बोटांचे ठसे असे सगळे सोपस्कार चालू होते. तेव्हा समोरची स्त्री ‘अंगुठा” म्हणाली. आधी मला कळलं नाही, मग लक्षात आलं की ती हिंदी बोलायचा प्रयत्न करतेय. 

इथं परत यायला पाहिजे एकदा हेच खरं! 

२०८. क्षमा

“तू माझी क्षमा मागितली पाहिजेस”, ती म्हणाली.

डोळ्यातले अश्रू लपवत तो “आय अ‍ॅम सॉरी” म्हणाला.

“सॉरी नाही, क्षमा माग”, ती तिच्या शब्दावर ठाम होती.

“मला क्षमा कर,” तो थरथरत्या आवाजात म्हणाला.  

“तूही क्षमा मागितली पाहिजेस”, शेजारच्या उदास स्त्रीकडे वळून ती त्याच स्वरांत उद्गारली.

“मी तुझी क्षमा मागते,” म्हणताना त्या स्त्रीला हुंदका आवरता आला नाही.

तिथे आता सुन्न शांतता होती.

एकदाही मागे वळून न पाहता, अगदी सावकाश ती छोटी मुलगी खोलीच्या बाहेर गेली.

“हं! तर आता तुमच्या पाच वर्षांच्या मुलीचा ताबा कोणाकडे असावा याबाबत आपण बोलू ....” वकील म्हणाली.

लाडक्या लेकीची क्षमा मागताना कोसळलेले आई-बाप पुन्हा दोन स्वतंत्र माणसं झाली.  
**

२०७. अल्लड रेषा ..

अल्लड रेषा, धावत जाती
निरागसाची. त्यांची वळणे,
शब्द बिलोरी. जोडत गेले
बंध जगाचे, हलके गळणे;

लौकिकात मग, आच जराशी
उगी मनाचे, थोडे ढळणे,
नाते तुटता, भग्न पसारा
स्मशानसाक्षी, किंचित जळणे;

असेच होते, पुन्हा तसे का?
म्हणत उरले, हे हळहळणे,
आसू पुसले मी माझे अन
हसत भोगले, हेही कळणे.

२०६. माझे सरकार

नवं सरकार सत्तेवर येतं तेव्हा लोकांच्या त्याच्याकडून खूप अपेक्षा असतात – मग ते सरकार कोणत्याही पक्षाचं असो. लोकांच्या आशा-आकांक्षांशी नाळ जोडलेली असणं हे खरं तर सरकारला लोकाभिमुख कारभारासाठी आवश्यक आहे याबाबत मतभेद असू नयेत. असा प्रयत्न होत असतो; त्याला मर्यादा असतात आणि तरीही काही प्रमाणात त्याचा उपयोगही असतो.

नुकतीच पंतप्रधान श्री. नरेन्द्र मोदी यांच्या सरकारने माहिती तंत्रज्ञानाचा वापर करून लोकसहभाग वाढवण्याचा एक प्रयत्न सुरु केला आहे. ‘myGov’ किंवा ‘मेरी सरकार’ असे एक संकेतस्थळ शनिवारी, २७ जुलै २०१४ ला सुरु करण्यात आलं असून त्यात कोणालाही सहभागी होता येईल.

सुरुवातीला सभासद होताना अडचण आली मला, पण ते खूप लोक एका वेळी संकेतस्थळावर आल्याने झाल्याचे व्यवस्थापकांनी कळवले. नाव, पत्ता, ईमेल, फोन क्रमांक ही माहिती देऊन नाव नोंदणी करता येते. (अशी व्यक्तिगत माहिती देण्यात काहींना धोका वाटू शकतो.)

सध्या इथे सहा गट कार्यरत आहेत – स्वच्छ गंगा, मुलींचे शिक्षण, हरित भारत, कौशल्य विकास, स्वच्छ भारत आणि डिजीटल इंडिया.

तुम्हाला चार गट निवडता येतात – खरं तर तीन – कारण तुम्ही राहत असलेल्या जिल्ह्याच्या गटात तुमचे नाव सामील होते. मी ‘मुलींचे शिक्षण’, ‘स्वच्छ भारत’ आणि ‘हरित भारत’ असे तीन कार्यगट निवडले आहेत. संबंधित मंत्रालय या गटात होणा-या चर्चेची नोंद घेईल असे अपेक्षित आहे. चांगले मुद्दे मांडणा-या सभासदांना प्रत्यक्ष पंतप्रधानांना भेटण्याची संधी मिळेल अशी वृत्तपत्रात बातमी होती.

या गटात फक्त चर्चा नाहीत, तर काही कामंही करता येतील.

उदाहरणार्थ ‘स्वच्छ भारत’ गटात एक काम असं आहे: ‘मिड डे मिल’ (मध्यान्ह भोजन) पुरवणा-या कोणत्याही स्वयंपाकगृहात जा, तिथल्या स्वच्छतेची पडताळणी करा आणि त्यात काय सुधारणा करता येतील यावर अहवाल सादर करा. हे काम पूर्ण करण्यासाठी अजून २६ दिवस बाकी आहेत, कामाला लागणारा वेळ आहे २ तास.

‘मुलींचं शिक्षण’ या गटात ‘मुलींसाठी विशेष कोणती कौशल्य अभ्यासक्रमात असावीत की ज्यामुळे त्यांना पुढे चागंली उपजीविका करता येईल’ असा एक उपक्रम आहे. अजून २६ दिवस बाकी असलेल्या या कामासाठी मी नाव नोंदवलं आहे.

यात सामील होणा-या लोकांनी ही सगळी कामं एक नागरिक या नात्याने करायची आहेत. ‘आम्हाला सरकारने नेमलंय’ अशी काही भानगड नाही. त्यामुळे जबरदस्ती, दडपण, खोटेपणा.. असणार नाही अशी अपेक्षा आहे. हे पूर्ण स्वयंसेवी काम आहे – आपल्या खर्चाने, आपला वेळ देऊन, आपलं डोकं चालवून करायचा उद्योग आहे. पक्षीय अभिनिवेशाविना ज्यांना देशाच्या वाटचालीत सक्रीय सहभाग घ्यायचा आहे त्यांच्यासाठी ही चांगली संधी आहे असं प्रथमदर्शनी दिसतं. पुढे काय होईल ते कळेलच लवकर.

अर्थात माहिती तंत्रज्ञानाची माहिती नसणारे लोक, निरक्षर लोक यात सहभागी होऊ शकणार नाहीत ही याची मर्यादा आहे. केवळ ‘श्रीमंत’ अथवा ‘मध्यमवर्गीय’ लोकांसाठी हे व्यासपीठ आहे अशी त्याच्यावर रास्त टीका होऊ शकते. परंतु या मर्यादा नसणारा वर्ग, जो आंतरजालावर वावरतो, तो यात सहभागी होऊ शकतो – ज्यात आपण सर्वजण आहोत.

‘मेरी सरकार’ संकेतस्थल उपक्रमांत आपल्यापैकी जे कोणी भाग घेतील, त्यांनी त्यांचे अनुभव इथे सांगावेत यासाठी हा धागा. म्हणजे एकदा माझा ‘उप्रकम’ पूर्ण झाला की ते विचार मी इथं मांडेन, तसेच अन्य सदस्यांनीही करावे. 

२०५. मर्जी

माझी झोप उडालीय, मन:शांती लयाला गेलीय;

कशातच आनंद नाही; काही सुचत नाहीये.

स्वप्न आहे हे? का खरोखर घडतंय?

त्यांचा सतत आरडाओरडा चालू आहे, अगदी क्षणभरही खंड नाही.

प्रत्येकाला विजयी व्हायचंय, इतरांपेक्षा जास्त जगायचंय, जास्त चमकायचंय.

प्रत्येकाला हवं आहे यश, प्रेम, सुरक्षितता, पैसा आणि प्रसिद्धी.

प्रत्येकाला हवी आहे महत्त्वाची भूमिका.

इतरांना झाकोळून टाकण्याची त्यांची किती लगबग.  

मार्ग काढला असता मी; पण त्यांची संख्या खूप जास्त आहे.

भीती वाटतेय मला.; जो तो धमकी देतोय.

असं किती काळ चालेल?

कधीतरी हे पान उलटेल.  

मग माझ्या मर्जीनुसार मी या सगळ्यांना वागायला लावेन.

पात्रं थोडीच लिहितात कादंबरी? मी लिहितेय.

माझ्या मर्जीने लिहीन, त्यांच्या मर्जीने नाही!

२०४. आत्ममंथन!

तो लेखक आहे. आणि चित्रकारही. त्याचं नाव भारत. (की भरत? इंग्रजी अनुवाद वाचताना नावांची ही अशी पंचाईत होते! पण बहुधा ‘भारत’ असावं!)

ब-याच दिवसांनी तो घराबाहेर पडतो तर त्याला शहर बदललेलं दिसतं. काय आहे भवताली?

आता शहराच्या हद्दीत हसायला बंदी आहे.

‘कुणालाही मदत करू नका, कारण एकदा मदत केली की लोक तुमच्या मदतीवर अवलंबून राहतात’ असं सांगणा-या मुलांसारख्या दिसणा-या मुली आहेत; मुलीच्या वेशात नोकरीचा शोध घेणारा मुलगा आहे. खरं सांगायचं तर स्त्रिया आणि पुरुष यांच्या दिसण्यातला फरक नाहीसा झाला आहे आता.

दुकानांत दिव्यांचा झगमगाट आहे, रस्त्यांवर आता माणसांना नाही तर वाहनांना प्राधान्य आहे असा नवा नियम झाला आहे. संगीतकार असण्यासाठी तुम्हाला संगीत कळायला पाहिजे अशी सक्ती नाही, खांद्यावर हस्तिदंत घेऊन संगीतकार असल्याचा आविर्भाव असला तरी पुरे. असे बदललेले हजारो नियम ज्यात कालचं ओळखीचं शहर नष्ट झालंय.

समुद्रमंथनातून तर विष निघालं होतं म्हणतात; मग या शहरमंथनातून काय बाहेर पडेल?

ज्या शहरात भारत राहतो, तिथं नेमकं काय घडतंय? कोणते बदल होताहेत? या बदलांचा शहरातल्या लोकांवर काय परिणाम होतो आहे? या सगळ्याबद्दल बोलायचा, रडायचा त्याला अधिकार का नाही? त्याच्यावर शांत बसण्याची सक्ती का केली जातेय?

पहिल्या एक दोन पानांतच कादंबरी मनाची पकड घेते. ही कादंबरी थोडी जॉर्ज ऑर्वेलच्या “१९८४” ची आठवण करून देतेय का? का यात त्याच्याच “अ‍ॅनिमल फार्म”चे पण धागे आहेत? मनात प्रश्न येत राहतात.

या कादंबरीत रुढार्थाने पात्रं नाहीत आणि पारंपारिक शैलीतली वर्णनंही नाहीत. आहेत त्या एकामागोमाग घडणा-या घटना; त्या घटनांबद्दल प्रश्न निर्माण करणारा भारत. जणू आपला सभोवताल आणि आपली जाणीव यांची ही दोन्ही प्रतीकं. काहीकाही आठवतं. वाचलेलं; पाहिलेलं; अनुभवलेलं; घुसमट करणारं; दंगली, बॉम्बस्फोट यांच्यातून तगताना हतबल करणारं – काहीतरी जे लिंपून टाकलंय आपण सगळ्यांनी, पण अविरत आपला हिस्सा असणारं! जे प्रश्न विचारतं राहतं... ते .. आपल्यामधलं एक आवर्तन..

हे शहर ‘आपल्या’ शहरासारखंच आहे – गरीब आणि श्रीमंत यांच्यासाठी वेगवेगळं; दुभंगलेलं! इथं मुखवटे विकले जाताहेत; लोक ते धारण करताहेत त्यामुळे माणसा-माणसांतील फरक नाहीसा होतोय; सगळे अनोळखी वाटताहेत. मुखवटे माणसांच्या फक्त चेह-याचा नाही तर विचारांचा ताबा घेताहेत; मुखवटा पुरवणा-यांचा तोच उद्देश आहे. एकदा मुखवटा चढला की जबाबदारी आपली वाटायला लागते, मुखवटा विकणा-या गटाने फसवलं तरी लक्षात येत नाही; कल्पना आणि वास्तव यातल्या सीमारेषा पुसट होत जातात.

लेखकाला काही प्रश्न पडतात आणि हे प्रश्न जाऊन इतरांना विचारायची जबाबदारी त्याचा शेजारी घेतो. हा शेजारी सावलीसारखा सतत लेखकाच्या सोबत आहे. पण त्याला नाव नाही. हा सतत लेखकाला वास्तवाची जाणीव करून द्यायचा प्रयत्न करतो, लेखकाला जपायचा प्रयत्न करतो आणि तरीही लेखकाचे प्रश्न बाहेर जाऊन विचारायला तयार होतो. 

तर प्रश्न असे आहेत: तुम्ही स्वत:च्या जवळ आहात की स्वत:पासून दूर? तुम्ही कुटुंबाच्या जवळ आहात की कुटुंबापासून दूर? तुम्ही शेजा-यांच्या जवळ आहात की दूर? तुम्ही रस्त्यांच्या, झाडांच्या, गल्लीच्या, भिंतीच्या, विटांच्या जवळ आहात की त्यांच्यापासून दूर आहात? जर तुम्ही जवळ असाल तर त्याने (तुम्ही स्वत:, कुटुंब, रस्ता, झाड ...) तुमच्यासाठी काय केलंय? तुम्ही त्याच्यासाठी काय केलंय?

या प्रश्नांचा शोध घेताना शेजा-याला विविध अनुभव येतात. एक स्त्री सांगते, “ मी स्वत:पासून फार दूर आहे. मी माझ्यातला दुसरा भाग कधी माझ्यातल्या पहिल्या भागाशी जोडू शकले नाही. माझ्यातल्या एका भागाला या जगाचा आणि जगण्याचा प्रचंड कंटाळा आला आहे पण दुसरा भाग मात्र जगण्याची लालसा राखून आहे. ..... इतका दुभंग घेऊन मी कशाच्या जवळ असणार आहे?”

हे वाचताना सार्त्र, काम्यू असं काहीबाही मला आठवलं असतं एरवी (आत्ता लिहिताना ते आठवले), पण वाचताना स्वत:च्या आरपार कट्यार घुसल्यागत वेदना झाली. ती क्षणिकच होती, पण खरी होती. असे प्रश्न, अशी वेदना निर्माण करणं हे या कादंबरीचं वैशिष्ट्य. वाचकाला स्वत:कडे पाहायला ही कादंबरी भाग पाडते हे या कादंबरीचं वैशिष्ट्य! यातलं काहीही अवास्तव वाटत नाही; उलट हे आपल्याभोवती घडतंय आणि आपल्याला त्याची जाणीवही नाही याचं भान ही कादंबरी जागं करते – हेही तिचं वैशिष्ट्य! ही कादंबरी आत्ममंथन करायला उद्युक्त करते – आपल्याही नकळत.

मग ती कादंबरी फक्त ६३ पानांची आहे याचं महत्त्व राहत नाही.

ती मूळ डोगरी भाषेत आहे; ही भाषा जम्मू परिसरात (आणि लगतच्या पाकिस्तानमध्ये) बोलली जाते, तिथे कुठे असलं शहरीकरण झालंय असा तार्किक प्रश्न महत्त्वाचा राहत नाही.

या कादंबरीला १९७९ मध्ये साहित्य अकादमीचा पुरस्कार मिळाला आहे यात नवल वाटत नाही. 

“नग्न रुख” – श्री ओ. पी. शर्मा ‘सारथि’.

इंग्लीश अनुवाद श्री शिवनाथ यांनी केला आहे: ‘चर्निंग ऑफ द सिटी’ या नावाने.

प्रकाशक आहे साहित्य अकादमी, दिल्ली.

किंमत? १९९१ मध्ये मी विकत घेतलेल्या प्रतीची किंमत फक्त दहा रुपये आहे.

(१९९१ नंतर आजच मी ही कादंबरी पुन्हा वाचली.)