६७. निमित्तमात्र दिल्ली: भाग ४

आपण अनेक घटनांमध्ये, प्रसंगांमध्ये, शहरांमध्ये, माणसांच्या आयुष्यांमध्ये निमित्तमात्र असतो. पण तशाच अनेक घटना, प्रसंग, माणसे, शहरे आपल्याही आयुष्यात निमित्तमात्रच असतात. माझ्या जगण्यातल्या निमित्तमात्र दिल्लीची ही झलक....

यावेळी मी सांगणार आहे ‘Full Dress Rehearsal’ बाबत! ‘दिल्ली’च्या लेख मालिकेत मी एकदम नाटकाबद्दल का बोलतेय असा प्रश्न तुमच्या मनात आला असेल. पण त्यात काहीही रहस्यमय नाही हे पहिल्या काही ओळी वाचताच तुमच्या ध्यानात येईल!

जानेवारीतला तिसरा आठवडा. रस्त्यावर ‘संरक्षण मंत्रालयातर्फे प्रजासत्ताक दिन संचलनासाठीची तिकीट विक्री’ या आशयाच्या एका पाटीकडे माझं लक्ष गेलं. ते वाचून मला जरा आश्चर्यच वाटलं! प्रजासत्ताक दिनाचा सोहळा दूरदर्शनवर शेवटचा पाहिलेला तो जवळजवळ वीस वर्षांपूर्वी! त्यामुळे ‘हे संचलन पाहायला रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना जी गर्दी असते, ती माणसं असतात तरी कोण?’ असा प्रश्न मला पडला होता हे मी पार विसरून गेले होते.

जेवणाच्या सुट्टीत मी तिकीट विकत घ्यायला चालले होते, तेवढयात एक वरिष्ठ सरकारी अधिकारी भेटले. मी कशासाठी चाललेय हे त्यांना सांगून मी आपली सहज विचारणा केली “कशी असते व्यवस्था? नीट दिसतं का संचलन?” चालताचालता ते थांबले. माझ्याकडे वळून पहात त्यांनी विचारलं, “तुम्हाला राष्ट्रपतींना पाहायचंय का?” आता राष्ट्रपती तर सोडा, कोणीही “पाहण्यासारखं” असतं असं मला कधी वाटत नाही. हं! कोणाला ‘भेटायची’ संधी असेल तर ती गोष्ट वेगळी. पण एवढं काही न बोलता मी नकारार्थी मान हलवली.

मग ते सरकारी अधिकारी हसून म्हणाले, “ मग २३ तारखेच्या Full Dress Rehearsal ला का नाही जात?”

असं काही असतं हेच तोवर मला माहिती नव्हतं! त्यांनी मला समजावून सांगितलं, “२३ जानेवारीला अतिमहत्त्वाच्या व्यक्ती नसतात, पण सगळ्या कार्यक्रमाची तंतोतंत उजळणी होते. त्यादिवशी सुरक्षाव्यवस्था पण एवढी कडक नसते. म्हणजे तुम्हाला मोबाईल, कॅमेरा नाही नेता येणार सोबत, पण कमी क्षेत्रात सुरक्षाकवच असतं, त्यामुळे तुम्हाला यायला-जायला कमी त्रास होईल.”

मला ही कल्पना आवडली. अनायासे २३ ला रविवार होता. “त्याची पण तिकीटं त्याच विक्री केंद्रावर मिळतील का?” मी विचारलं. त्यावर ते अधिकारी हसले आणि म्हणाले, “संरक्षण मंत्रालयाकडून आमंत्रण पत्रिका येतात आपल्याकडे. त्यातली एक मी तुम्हाला देतो. दिल्लीत आलाच आहात तर पहा ही परेड. एकदा नक्कीच पाहण्यासारखी असते!”

२१ जानेवारी. शुक्रवार. संध्याकाळी साडेपाचपर्यंत संरक्षण मंत्रालयाकडून आमंत्रण पत्रिका आल्या नव्हत्या. या पासच्या भानगडीत मी २६ जानेवारीच तिकीट पण काढलेलं नव्हतं! त्यामुळे प्रजासत्ताक दिनाचं संचलन पाहायची संधी हातची गेली अस मी समजून चालले होते. सहा वाजता निघता निघता intercom वरून फोन करून पाहिला. तिथल्या माणसाने सांगितलं, “ आता उदया दुपारीच पास येतील. तुम्ही असं करा, उदया दुपारी एकच्या सुमारास मला फोन करा आणि मग घेऊन जा पास” अस म्हणत त्याने मला त्याचा थेट संपर्काचा नंबर दिला.

आता हे काम आणखीनच अवघड झालं तर! माझ्याकडे रोजच्या प्रवेशासाठीचं ओळखपत्र आहे. पण शनिवारी आणि सुट्टीच्या दिवशी लेखी ‘विशेष परवानगी’ असल्याविना सुरक्षारक्षक कोणालाच आत सोडत नाहीत. ज्यांची ‘परवानगी’ मी घेऊ शकते, अशी वरिष्ठ मंडळी तोवर निघून गेलेली होती. ज्या विभागात पास मिळणार तिथले कुणी माझ्या ओळखीचं नव्हतं, त्यामुळे ‘मला प्रवेशद्वारात पास आणून दया’ अशी विनंती मी कुणाला करू शकत नव्हते. पण अर्थात पुरेशा अडचणी आल्याविना माझं कोणतंच काम पूर्ण होत नाही (कोणाचं होतं म्हणा!) हा अनुभव असल्यामुळे शेवटपर्यंत प्रयत्न करत राहायची सवय मी स्वत:ला लावून घेतली आहे.

शनिवारी दुपारी दीड वाजता पासवाल्या माणसाला फोन केला. “पास आले आहेत” अस त्याने सांगितल्यावर अर्ध्या तासांत तिथं पोचले. “Full Dress Rehearsal चा पास घ्यायचाय” अस सांगितल्यावर सुरक्षा अधिका-याने “दिल्लीत नवीन आहात का?” अस म्हणत हसत मला आत जायची परवानगी दिली.

पास देणा-या माणसाने विचारलं, “तुम्हाला कोणत्या विभागातला पास हवाय?”. तोवर मला हे संचलन विजय चौक, राजपथ या मार्गावरून होतं हेही माहिती नव्हतं! मग त्याने मला दोन चार प्रश्न विचारून – मी कुठे राहते, गाडीने येणार की मेट्रोने – मला पास दिला. ‘पटेल चौक मेट्रो स्टेशनला उतरा आणि दहा मिनिटात पोचाल मग’ हे तो मला सांगायला विसरला नाही. “पासवर दोन माणस जाऊ शकतात, एकटया जाऊ नका” असंही त्याने का कोणास ठावूक पण मला सांगितलं! मग मी स्वानंदला फोन केला. हा माझ्या जुन्या ऑफिसमधला सहकारी. गेली दोन वर्ष दिल्लीत आहे तो. तो यायला एका पायावर तयार झाला.

दुस-या दिवशी सकाळी पटेल चौक मेट्रो स्टेशनमध्ये स्वानंदची वाट पहात मला बराच वेळ थांबावं लागलं तेव्हा दोन तरुण पोलिसांशी गप्पा झाल्या. त्यादिवशी त्या मेट्रो स्टेशनवर उतरणारे सगळे लोक संचलन पाहण्यासाठी आलेले होते हे उघड होतं! या दोन पोलिसांना संचलन पाहण्यात रस होता पण त्यांना दिल्लीच्या दुस-या भागात कामासाठी जायला सांगण्यात आलं होतं म्हणून ते नाराज होते. गणवेषात नसते तर ते दोघजण कोणत्याही तरुणासारखे वाटले असते अशाच आमच्या गप्पा झाल्या. आम्ही दहा पंधरा मिनिट गप्पा मारल्यामुळे मेट्रोच्या सुरक्षारक्षकांना आणि माझ्यासारखी कोणाची तरी वाट पहात असलेल्या इतर प्रवाशांना मी ‘गुप्त पोलिस’ आहे अस वाटलं असावं बहुधा! एकाने तसं मला विचारलंसुद्धा!

संचलनाच्या ठिकाणी आम्ही पोचलो तर फारशी गर्दी नव्हती, बरचसे stand शेवटपर्यंत रिकामेच होते. या दिवसाची तिकिटं विकली जात नाहीत; फक्त ‘पास’वाली माणसंच येऊ शकतात म्हणून असं असेल. सुरक्षाव्यवस्थाही तितकी कडक नव्हती. म्हणजे ‘मोबाईल आणायचा नाही’ असा नियम असतानाही मी स्वानंदशी संपर्क साधण्यासाठी मोबाईल नेला होता. ‘तो बंद करा’ अस त्यांनी मला सांगितलं आणि मी ‘हो’ म्हटल. पुढे प्रत्यक्ष संचलन चालू असताना अनेक लोक फोटो काढत होते आणि सुरक्षारक्षक, पोलिस त्याकडे दुर्लक्ष करत होते. प्रत्यक्ष प्रजासत्ताक दिनाच्या संचलनात असं काही नक्कीच घडत नसेल!

थंडी असल्यामुळे उन्हात तीन तास बसताना बरं वाटलं! भोवतालचं वातावरण एकदम भावूक, देशभक्तीने भारावलेलं होतं – विशेषत: या वातावरण निर्मितीत commentators चा वाटा फार मोठा होता. म्हणजे ‘शौर्यपदक’ विजेती मुलं मुली जात असताना “टाळ्या वाजवून त्यांचं कौतुक करा” अस commentators नी सांगितलं की लोक टाळ्या वाजवत होते. मधून मधून ‘सूर्य पण कसा हे संचलन पाहायला उत्सुक आहे’ – म्हणून आज धुकं नाही – अशी साहित्यिक वर्णनं पण होती. ती एरवी गमतीदार वाटली तरी त्या क्षणी मात्र चांगली वाटत होती. म्हणजे सूर्याला काही देणंघेणं नसणार आपल्या दिवसाचं हे कळतं – पण ते आहे असं मानताना बरंही वाटतं!

संचलनाबद्दल मी जास्त काही लिहीत नाही कारण तुम्ही सर्वानी त्याच वर्णन वृत्तपत्रांत वाचलं असेल किंवा दूरदर्शनवर प्रत्यक्ष पाहिलंही असेल. एका अर्थी हे देशाच्या सैन्यशक्तीच प्रदर्शन असतं! T-90 रणगाडे, तेजस, पिनाक rocket launcher, Tactical Control Radar Reporter, ब्रह्मोस launcher अशा वेगवेगळ्या शस्त्रास्त्रांचं वर्णन commentators सांगतात आणि म्हणून त्या क्षणी आपल्याला ते कळलंय असं वाटतं इतकंच! ही इतकी गुंतागुंतीची शस्त्रास्त्रं निर्माण करता येणारी बुद्धिमता आपल्याकडे आहे तर - असा दिलासा मिळाळा त्यातून.

सैनिकांचं संचलन अतिशय देखणं होतं! पंजाब रेजिमेंट, मराठा रेजिमेंट, राष्ट्रपतींचं सुरक्षा पथक हे सगळे अतिशय आकर्षकपणे संचलन करतात. सैन्याताला भ्रष्टाचार, Armed Forces Special Powers Act चा देशाच्या अनेक भागात झालेला दुरुपयोग ही सगळी चर्चा  मला माहिती आहे. अखेर सैन्य, पोलीसबळ, राखीव दले, सामाजिक संस्था यात सगळेच काही देशप्रेमामुळे भारावून बलिदान करण्यासाठी येत नाहीत – ती त्यातल्या अनेकांची पोट भरण्याची व्यवस्था – गोंडस शब्द वापरायचा तर ‘उपजीविका’ - असते हे मला माहिती आहे. तरी त्या क्षणी आपल्या सैनिकांबद्दल अभिमान वाटला. ते आहेत म्हणून आपण सुरक्षित आहोत याचं भान आलं. त्यांचे रंगीबेरंगी गणवेष, त्यांची शिस्त, त्यांची एकजूट, त्यांचा जोश, सगळं विलोभनीय वाटलं! उंटावर बसून band वाजवणारा समूह पाहून आश्चर्य वाटलं! उंट मस्त सजवलेले होते – यातल्या एखादयाला आपण आपल्या घरी घेऊन जावं असं मला त्या क्षणी फार प्रकर्षाने वाटलं! डेअरडेविल्सची मोटरसायकलवरची प्रात्यक्षिक श्वास रोखून ठेवणारी होती. (पहा http://im.rediff.com/news/2011/jan/25ss19.jpg ) विमानांची formations क्षणार्धात नजरेसमोरून नाहीशी झाली तरी त्यांचा परिणाम मात्र दीर्घकाळ टिकला माझ्या मनात.

‘तुम्ही युद्धाच्या बाजूने आहात की शांतीच्या बाजूने?” असा प्रश्न अनेकदा लोक विचारतात. मला तो अनेकदा निरर्थक वाटतो. एकदा आपण देशाच्या सीमा निश्चित केल्या की आज ना उदया युद्ध अटळ होऊन बसतं. आपण बाहेर जाताना आपल्या घराला कुलूप लावून का जातो – याचं उत्तर आपल्याला माहिती आहे. नेमक्या त्याच कारणासाठी सैन्य असायला हवं – बलवान असायला हवं हेही ओघान आलं! दुबळ्यांची अहिंसा हा भेकडपणा असतो. सामर्थ्य असून शांतीचा पाठपुरावा करत राहणं यातच शहाणपण आहे. शांतीसाठी युद्ध कराव लागतं कधीकधी हे एक विलक्षण विरोधाभासी सत्य आहे या जगात.

या संचलनातले बरेचसे चित्ररथ (झाँकी) मात्र हास्यास्पद होते. म्हणजे त्यात प्रदर्शन जास्त आणि कला कमी होती. महाराष्ट्राचा चित्ररथ म्हणजे लावणी नृत्य होते. आता लावणी ही एक पारंपारिक कला आहे, तिचे जतन केले पाहिजे हे मला मान्य आहे. पण प्रजासत्ताक दिनाच्या संचलनात (पहा http://im.rediff.com/news/2011/jan/25ss13.jpg) लावणीच्या निमित्ताने रस्त्यावर नाचणा-या स्त्रिया पाहताना मला तरी एकदम विचित्र वाटलं. मी स्त्री असल्यामुळे स्त्रियांच्या वाटयाला राजपथावरही ठराविक साच्याची भूमिका यावी; आणि त्यांनी त्यातच आनंद मानावा याच वैषम्य वाटलं! किंवा कदाचित मी काळाच्या फार मागे असेन अजूनही! राज्याच्या वतीने कोण हे चित्ररथाबाबतचे निर्णय घेतात ते माहिती नाही! त्यांच्याशी एकदा बोलायला हवं या विषयावर! अर्थात अनेक सैन्य तुकडयाचं नेतृत्व स्त्रिया करत होत्या, मुलींचे NCC पथक एकदम ऐटबाज आणि शिस्तीचं होतं – हा एक दिलासा होता! शेवटी त्यातलं काय पाहायचं आणि काय लक्षात ठेवायचं हा माझा निर्णय असणार आहे – नेहमीप्रमाणे – हेही लक्षात आलं.

अर्थात हे चित्ररथ या संचलनात ठेवण्यामागे एक सावधगिरीची भूमिका असू शकते. या निमित्ताने आपण फक्त सैन्यशक्तीचे प्रदर्शन केलं तर आजवर इतर देशांनी आक्षेप घेऊन ते कधीच बंद पाडलं असतं. त्याला सांस्कृतिक जोड दिल्यामुळे – नृत्य संगीत वगैरे कार्यक्रमही असतो संचलनाच्या शेवटी – सैन्यबळाचं प्रदर्शन फार डोळ्यावर येत नाही. पण हे अधिक चांगले करता आलं तर बरं असं मात्र वाटत राहिलं. हल्ली सरकारची वेगवेगळी खाती social networking sites वर असतात आणि माझा त्याबाबतचा अनुभवही चांगला आहे. संरक्षण मंत्रालयाला याबाबत काही लिहावं असा विचार मी करते आहे.

त्या तीन तासांत काही गमतीदार गोष्टीही घडल्या. म्हणजे संचलन चालू झाल्यावर मधेच एक कुत्रं सुरक्षाव्यवस्थेला न जुमानता राजपथ ओलांडून गेलं – चेह-यावरची रेघही हलू न देता सैन्याचं पथक संचलन करत पुढं जात राहिलं! त्यांना यापेक्षा मोठया अडचणींची सवय असणार हे उघड आहे! प्रेक्षक ज्या ठिकाणी बसतात तिथं एकमेकांपासून हातभर अंतरावर पोलिस तैनात होते. त्यांनी राजपथाकडे (म्हणजे संचलनाकडे) पाठ करून उभं राहावं आणि लोकांकडे लक्ष ठेवावं अशी अपेक्षा होती. पण त्यांना संचलन पाहण्यात आणि आपापसात गप्पा मारण्यात जास्त रस होता. त्यांचे वरिष्ठ अधिकारी मधून मधून त्यांच्यावर ओरडून जात – तेवढयापुरते सगळं ठीकठाक होई आणि लगेच गाडी पूर्वपदावर येई. गणवेषातल्या लोकांचे एक मस्त ‘मानवी’ दर्शन घडलं मला त्या निमित्ताने!

हेलिकॉप्टर आणि विमानांच्या आवाजाने दरवेळी परिसरातल्या घारी, कबुतर, कावळे, पोपट, खारी आपली जागा सोडत आणि सैरभैर होऊन आवाज करत. वर्षातून एकदा होणा-या या समारंभाची त्यांना सवय झालेली दिसत नाही. किंवा बिरबल म्हणाला तसे ते सगळे बहुधा ‘पाहुणे पक्षी’ असावेत! रोज राजपथ तसा शांत असतो – म्हणजे वाहतूक असते भरपूर पण शांत असतो – त्यात एकदम बदल पक्षांना मानवत नसणार.

उंट आणि घोडयांच्या पथकामागून गणवेषातली मुल हातात झाडू, खराटा, बादल्या घेऊन चालत होती. आधी मला त्यांच्या तिथे असण्याचा अर्थ कळला नाही. मग लक्षात आलं, की प्राण्यांचा मल-मूत्र विसर्जनाची सफाई लगेच करण्याची ही व्यवस्था आहे. त्यांच्या मागून आणखी तुकड्या येत असतात – त्यांचा मार्ग स्वच्छ ठेवण्याची या पथकाची जबाबदारी असते. कधी नव्हे ते सफाई कामगारांचे महत्त्व राजपथ मान्य करतो आहे हे बघून मला बरंही वाटलं!

सैन्यातले तरुण अधिकारी संचलनाला ‘मार्गदर्शन’ करत होते – म्हणजे कधी चालण्याचा वेग कमी अधिक व्हायचा दोन तुकड्यांचा, कधी त्यांच्यात जास्त अंतर पडायचं तर कधी फारच जवळ यायचे. पण सैन्याची communication यंत्रणा चांगली आहे याचे प्रत्यंतर देणारा अनुभव होता तो. या किरकोळ अडचणी प्रत्यक्ष २६ जानेवारीच्या दिवशी आल्या नसतील याची मला खात्री आहे.

कार्यक्रम संपताना राष्ट्रगीताची धून वाजवण्यात येते. माझ्या शेजारी एक आठ वर्षांची मुलगी आणि तिचे आई-बाबा होते. आई बाबा आपापसात गप्पा मारत होते. राष्ट्रगीत सुरु झाले आणि तरी आपले आईबाबा जागेवर बसून आहेत हे त्या छोटीच्या लक्षात आलं. “उठो, राष्ट्रगीत शुरू हुआ है” हे तिने इतके कळवळून आईबाबाना सांगितलं की मी चकितच झाले. ती मुलगी राष्ट्रगीत म्हणत होती हे मी पाहिलं .. कार्यक्रम संपल्यावर मी तिला ‘hello’ म्हटले तेव्हा तिच्या चेह-यावरचे हसू आणि तिच्या डोळ्यांतली चमक मला फार विलोभनीय वाटली.

देशभक्ती हे तुमच्या माझ्यासाठी दोन दिवसांचे कर्मकांड बनलं आहे. पण त्यादिवशी त्या मुलीकडे पाहताना मला जाणवलं की हे कर्मकांड आपण समजत आलो तितकं निरर्थक नाही. निरागसता आपण गमावली असली तरी अजून अनेक लोक निरागस आहेत. त्यांना या कर्मकांडाचा आपल्याला लागतो त्यापेक्षा वेगळा अर्थ गवसत असेल.

परत येताना पटेल चौक मेट्रो स्टेशनातला प्रवेश अतोनात गर्दीमुळे काही काळ बंद होता. मग मी बसने परत आले. बसच्या वाह्काशी गप्पा मारत होते. मी परेड पाहून आले आहे असे बोलताबोलता त्याला सांगितल्यावर तो म्हणाला, “आप नसीबवान है, हमारी जिंदगी दिल्लीमे गुजरी, लेकिन हमे कभी मौका नही मिला वह देखनेका ...” तेव्हा मी स्वतशीच हसले.

पुन्हा एकदा हा देश, हा समाज, ही माणस, यांची स्वप्नं समजून घ्यायला हवीत – नाही समजली तर आपली समजून घेण्याची पद्धत बदलायला हवी अस मला जाणवलंं! माझ्यासाठी ही एक वेगळीच Full Dress Rehearsal होती याबद्दल माझ्या मनात शंका नाही!

६६. काही कविता: १६

ऋतु बदलतो
आणि त्याच्याबरोबर
अविरतपणे
मीही बदलते.

रंगीबेरंगी, उत्कट,
धुम्म, गंभीर,
रखरखीत, प्रश्नांकित,
अवखळ, मोकळेढाकळे
वगैरे मीही होऊन जाते.

रस्ता वळतो
आणि त्याच्याबरोबर
मागचे मागे टाकून
मी चालत राहते.

जे सुटले
त्याची फिकीर नसते
तरी नव्या पावलांमध्ये
आसक्तीची खूण
पुन्हा
हमखास पाहते.

ऋतुंचे एक चक्र
पूर्ण होऊन
सारे काही पुनश्च
जणू स्थिर झाले आहे;
सारी जुनी वळणे
एकमेकांत गुंतून, त्याने
क्षितिज काहीसे
अकस्मात धूसर झाले आहे .

***************

हे असेच
निरंतर चालू शकते;
पण प्रश्न आहे -
काय चालू द्यावे?

आत्ता या क्षणी
नेमके त्यातले
साक्षेपी विवेकाने
ओंजळीत काय घ्यावे?

थेट सूत्र पकडून
रानोमाळ भटकताना
अखेर सोबत
भान कोणते न्यावे?

शेवटच्या श्वासाला
जग बदलताना
सहज गाभ्यातून
मनाला काय आठवावे?

पुणे २० मार्च २००५, २०.०० 

६५. भीषमदादा

“तो हम कहाँ  थे?” सिग्नलला उजवी बाजू पकडण्याच्या प्रयत्नात मागचे दहा सेकंद गप्प असलेल्या चक्रधराने (Taxi driver) मला अचानक विचारलं तेव्हा मी दचकले. मला वाटलं -  हा गृहस्थ नक्की रस्ता चुकला आहे आणि आता योग्य रस्ता शोधायची धडपड मला करावी लागणार! आदल्या दिवशी पुण्यात सकाळी शंकरशेठ मार्गावरून पत्र्या मारुतीपर्यंतचा, दुपारी असाच कुठून तरी प्रतिज्ञा मंगल कार्यालयापर्यंतचा रस्ता शोधून माझा मेंदू इतका शिणला होता की रात्री मी मैत्रिणीच्या घरचा नेहमीचा रस्ताही चुकले होते. “पुण्यात तू खूप दिवसांनी आलीस ना, मग असं होणारच” हा माझी समजूत घालण्यासाठी इतरांनी केलेला युक्तिवाद फोल होता – कारण रस्ते चुकण्यात मी पुष्कळ आयुष्य घालवलेलं  आहे!  (आणखी पुराव्यासाठी ‘पळवाट’ ही जुनी पोस्ट वाचा!) त्याचा एक फायदा असा की मुक्कामाला पोचण्याइतकाच चालण्याचाही आनंद घ्यायला मी शिकले! असो, तर मुद्दा असा की आणखी एकदा रस्ता शोधावा लागणार तर!

सुदैवाने माझा चेहरा चक्रधरकाकांना वाचता आला आणि ते हसून म्हणाले, “रास्ते की बात नहीं कर रहा हूँ मैं, उसकी चिंता मत करियेगा आप, मैं तो भीषमदादा की बात कर रहा था!”

हा माणूस रस्ता चुकलेला नाही हे कळल्यावर मला एकदम हायसं वाटलं! मग मी फारसा विचार न करता म्हटलं, “आप कह रहे थे - भीषमदादा सोयेला था” – मी चक्रधराचं वाक्य अचूक सांगितल्यामुळे तो एकदम खूष झाला. पितामह भीष्म माझ वाक्य ऐकून बहुधा पुन्हा शरपंजरी पडले असते आणि उत्तरायणाची वगैरे वाट न पाहता त्यांनी घाईने प्राणत्याग केला असता. अर्थात ही एक शक्यता. कदाचित सारखं संस्कृत बोलून कंटाळलेल्या भीष्माला ही बोली भाषा ‘बदल’ म्हणून किंवा ‘fashion’ म्हणून आवडलीही असती म्हणा – काही सांगता येत नाही! आणि भीष्माभोवतीची सगळी मंडळी – विशेषत: स्त्रिया  तर – संस्कृत बोलत नसत! त्यामुळे तर त्याला प्राकृताची सवय असेल! भीष्माचं व्यक्तिमत्त्व एकदम जबाबदार, गंभीर, भारदस्त अशी प्रतिमा आहे माझ्या मनात – पण तोही मनुष्य होता म्हणजे कधीमधी हसत असेलच की! माझं बोलणं कदाचित त्याने हसण्यावारी पण नेलं असतं!

मुंबईतल्या एका उपनगरात मी काल रात्री साडेबारा - एक वाजता पोचले होते. मित्राच्या घरच्या लोकांशी गप्पा मारून झोपायला अडीच तीन झाले होते. दिवसभरात नंतर भेटायला जमणार नव्हतं म्हणून मी आणि आणखी एक मैत्रीण सकाळी सहा वाजता भेटून तासभर चालत गप्पा मारत होतो. आता परत दिवसभरात ब-याच जणांकडे जायचं होतं. तसेही मागचे चार पाच दिवस मी बोलून बोलून दमले होते. उपनगरीय प्रवासात अर्धा पाऊण तास थोडी झोप घ्यायचा माझा विचार होता. आणि भेटला होता हा गप्पिष्ट चक्रधर!

चूक माझीच होती म्हणा - नेहमीप्रमाणे! मला माणसांशी बोलायची हौसच दांडगी! मी Taxi stand वर आले तेव्हा चक्रधरकाका काहीतरी वाचत बसले होते. मीच विचारलं, “हनुमान चालिसा का?” आणि त्यावर आमचा संवाद सुरु झाला. संवादात माझ्याकडे फक्त ऐकण्याचं आणि मी झोपले नाही इतकं कळण्यापुरतं एखादं अक्षर उच्चारण्याचं काम होतं!

हनुमान कसा बलवान आहे याचे किस्से ऐकता ऐकता आम्ही महाभारतात कधी शिरलो ते कळलंही नाही मला! कृष्ण कर्णाला शाबासकी देतो तेव्हा अर्जुन जरासा रागावतो. तेव्हा कृष्ण त्याला सांगतो, ‘”बाबा रे, बलशाली हनुमान रथावर बसला आहे, मी सारथ्य करतो आहे तरी कर्णाच्या बाणाने आपला रथ मागे जातोय, कर्ण किती महान योद्धा आहे याचा आणखी काय पुरावा पाहिजे तुला? त्याचे कौतुक नको करायला?”

मला ही गोष्ट नवी वाटली. त्यामुळे मी चक्रधरकाकांना आणखी काही गोष्टी सांगायला प्रोत्साहित केलं. त्यांच्याकडे गोष्टींचा खजिनाच होता. म्हणजे मृत्युनंतर कर्णाला स्वर्गात खायला काहीच मिळत नाही – सोने चांदी मिळते फक्त! कारण? त्याने आयुष्यभर सोन्या- चांदीचेच दान केलं – अन्नदान कधीच केलं नाही. मग धृतराष्ट्र – भीष्म संवाद (बहुतेक तो दुर्योधन भीष्म संवाद असावा). तेव्हा भीष्म पाचही पांडवांना दुस-या दिवशी रणांगणात मारण्याची प्रतिज्ञा करतो. मग कृष्ण द्रौपदीला सल्ला देतो, “अंधार पडल्यावर सर्व ज्येष्ठांच्या शिबिरात जाऊन त्यांचा आशीर्वाद घे. सर्वात शेवटी भीष्माकडे जा. ” त्यानुसार  दौपदी पोचते तेव्हा “भीषमदादा सोयेला था”. मग तो तिला आशीर्वाद देतो वगैरे गोष्ट!

पितामह म्हणजे आजोबा – दादाजी. त्यामुळे भीष्माला दादा म्हणण्यात गैर काहीच नाही. राहता राहिला एकेरी उल्लेख. पण ‘अहो जाहो’ संबोधनाने आदर दाखवायची पद्धत काही विशिष्ठ सामाजिक घटकांतच आढळते. अरे-तुरे अगं-तुगं ही पाश्चात्य विशेषत: अमेरिकन पद्धत आहे असं अनेकांना वाटतं. पण  खेड्यांत, आदिवासी क्षेत्रात सगळ्यांनी एकमेकाना अरे-तुरे, अगं-तुगं बोलण्याची पद्धत आहे – आता शहरी माणसांच्या सहवासाने खेडीही बदलत चाललीत म्हणा! भीष्माचा भीषम पण स्वाभाविक! अशा भाषेत एक वेगळाच गोडवा वाटतो – कदाचित अशी भाषा आपण बोलत नाही म्हणून! मी उत्तर प्रदेश, बिहार, मध्य प्रदेशात कामानिमित्त ब-यापैकी भटकले असल्याने मला अशी भाषा ऐकायला आवडतं! माणस मनापासून बोलतात असं वाटतं!

मला या माणसाला महाभारत इतकं सगळ माहिती आहे याचं नवल वाटतं होतं! शिवाय ही माहिती फक्त पुस्तकी नव्हती – त्या त्या प्रसंगाचे तात्पर्य हा माणूस मला समजावून सांगत होता. “आप समझ गयी ना इसका मतलब?” – अशी खात्री करून घेत होता. मला या माणसाच्या माहितीचं कौतुक वाटतं होतं आणि त्याच्या शहाणपणाबद्दल (wisdom या अर्थाने शब्द वापरतेय मी, अन्यथा मराठीत शहाणपणाला वेगळीच छटा आहे!) आदरही वाटत होता. पुष्कळ लोकांकडे पुस्तकी पांडित्य असतं – पण प्रगल्भता नसते - ती या माणसाकडे आहे असं मला वाटतं राहिलं!

मग इतिहासातून वर्तमानात येत मी जरा त्याच्याबद्दल चौकशी केली. हा गृहस्थ उत्तर प्रदेशच्या आझमगढ जिल्ह्यातला. १९६९ मध्ये मुंबईत आला. तेव्हापासून मुंबईत taxi चालवतो. आधी बरीच वर्ष स्वत:ची गाडी होती. पण गावाला गेल की दोन चार महिने येणं होत नाही, गाडी नुसतीच पडून राहते म्हणून गाडी विकून टाकली आणि आता दुस-याची गाडी चालवतो. दिवसभरात खर्च वजा जाता तीनशे रुपये सुटतात!

“तुम्ही गणित किती शिकलात?” त्यान मला मधेच विचारलं. गणितातल माझं शिक्षण आणि आत्ताचं त्यातलं ज्ञान हा एक मोठा विरोधाभास आहे. त्यामुळे मी नुसतीच हसले. त्यावर त्यानं सांगितलं, “मी फक्त दुसरी शिकलोय – पण तुमच्यापेक्षा माझा हिशोब जास्त पक्का आहे – विचारून बघा!” मला अर्थात त्याची परीक्षा घ्यायची नव्हती.

मग त्याने बायको, दोन मुलं, त्यांची शिक्षणं, शेतीची वाईट अवस्था, मुंबई आणि गाव यात होणारी त्याची कुतरओढ अशा अनेक गोष्टी सांगितल्या. माझीही चौकशी केली – ‘आप बुरा न माने तो’ अशी सभ्य प्रस्तावना हे प्रश्न करण्यापूर्वी करायला तो विसरला नाही अर्थातच!

माणसांना आपलं नाव, आडनाव याचं किती अप्रूप असतं! शिक्षण, जात, नोकरी, भाषा यांचा किती अभिमान असतो! ‘खानदान की इज्जत’ या नावाखाली किती चुकीच्या गोष्टी निमुटपणे स्वीकारल्या जातात! वंशाचा दिवा पाहिजे म्हणून किती भले-बुरे (जास्त करून वाईटच!) प्रयत्न केले जातात! पण आपल्याला आपले पूर्वज किती माहिती असतात? कदाचित आपण आपल्या आजोबांचं आणि पणजोबांचं नाव सांगू शकतो! त्याच्यापलीकडे काय? आणि अनेकदा नुसती  नावंच माहिती असतात – पण माणूस म्हणून ते लोक कसे होते याची आपल्याला माहिती नसते.

आणि इथे हे भीषमदादा. स्वत: ब्रह्मचारी पण मोठा प्रपंच केलेले. हे खरे होऊन गेले की कोणा प्रतिभावंताचा अविष्कार आहे हेही सांगता येणार नाही! पण त्यांचे नाव, त्यांचे जगणे, त्यांचे संवाद, त्यांचे इतरांशी असलेले नाते आजही भारतीय माणसांच्या मनात जिवंत आहे! आझमगढसारख्या भागातून आलेला एक माणूस आणि मी यांच्यात संवाद साधण्याचा तो एक पूल होऊ शकतो. भीषमदादाच्या आठवणीतून आम्हाला एकमेकांचे जगणे थोडेफार समजते. आम्ही एकमेकांशी जोडले जातो – पुन्हा कधीही आम्ही भेटणार नाही कदाचित तरी या क्षणाचे नाते काही कमी प्रतीचे नसते.

भीषमदादा आमच्यातील दरी कमी करतात. अल्पशिक्षित असा तो चक्रधर आणि शिकायची संधी मिळालेली मी, एक पुरुष आणि एक स्त्री, असे आमच्यात खूप अंतर ... पण भीषमदादा आम्हाला जोडतात. आम्ही एकाच रस्त्याचे पाईक आहोत याची जाणीव करून देतात. वर्तमान इतिहासातून फुलतो – म्हणून अभिनिवेश कशाचाच धरू नये तसे नाकारूही काही नये याची मला जाणीव होते.

व्यासांच्या – किवा जे कोणी अज्ञात लेखक असतील ते – त्यांच्या प्रतिभेच्या चमत्काराने मी पुन्हा एकदा भारावून गेले आहे. 

६४ शिक्का

पुणे मुंबई ब-याचदा सलग प्रवास करायचा होता. मग मी रेल्वेचा महिनाभराचा पास काढला. 'सुपरफास्ट'चा दर खिशाला परवडत नसण्याच्या काळात 'दख्खनच्या राणीचा' प्रवास हे एक स्वप्न होत. आधी आरक्षण वगैरे करून प्रवास करण्याची पद्धत विनोदी वाटण्याच्या वयात मी होते तेव्हाची ही गोष्ट आहे. त्यामुळे सगळे प्रवास आटापिटा करून गाडी पकडण्याचे किवा मिळेल ती गाडी पकडण्याचे असत. आता अर्थात मी आरक्षण केल्याविना प्रवास क्वचित करते. आणि मधल्या काळात 'मरे'ने सगळ्याच पुणे -मुंबई गाडया निळ्या रंगात रंगवून टाकल्या आणि दख्खनच्या राणीची शान कमी करून टाकली.

डेक्कन क्वीनने थोर लोक प्रवास करतात हे ऐकून माहिती होत. त्यामुळे त्या गाडीने पहिल्यांदा प्रवास करताना आपल्याला त्यापैकी कोणी भेटेल का, अस कुतुहल मनात होत! माझ्या नियमित प्रवासाच्या तिस-या दिवशी सरोजताई माझ्या शेजारी येऊन बसल्या तेव्हा माझ्यावर एक प्रकारच दडपण आल! त्यांच्यासारख्या ज्येष्ठ सामाजिक कार्यकर्तीला कोण ओळखत नाही?

आठवडाभरात आमची गप्पा मारण्याइतपत ओळख झाली. एकदा तर मला पोचायला थोडा उशीर झाला तर त्यानी माझ्यासाठी जागा पकडून ठेवली होती (मासिक पासच्या डब्यात जागा आरक्षित नसतात - निदान तेव्हा तरी नसायच्या!) वलयांकित मोठ्या माणसांपासून चार पावले दूर राहण्याचा धडा दुर्दैवाने (किंवा सुदैवाने!) मी फार लवकर शिकले होते. त्यामुळे मी आपण होऊन सरोजताईंशी काही बोलायला जायचे नाही. पण त्या फारच साध्या आहेत ... त्यामुळे आमच चांगल जमून गेल!

त्यादिवशी गाडीत सौंदर्यस्पर्धांच्या विरोधात कोणीतरी सह्या गोळा करत होत. मग आपोआपोच त्या विषयावर चर्चा चालू झाली आमची आपापसात. सौंदर्यस्पर्धांच्याद्वारा स्त्रीला 'उपभोग्य वस्तू' म्हणून ठसवले जाते या विचारांशी मी सहमत होते.

माझे मत ऐकून सरोजताई एकदम खूष झाल्या. "वा! मार्क्सवादी दिसते आहेस तू'" - त्या मला एकदम म्हणाल्या. त्या प्रसिद्ध विचारवंत असल्या तरी आठवडाभरात आम्ही एकमेकींशी वैचारिक काही बोललो नव्हतो . त्यांची ही प्रतिक्रिया मला काहीशी अनपेक्षित होती. मी विचार करत म्हणाले, "शोषितांच्या, वंचितांच्या दु;खाची जाणीव मला मार्क्समुळे झाली खरी, पण त्याचे सगळे म्हणणे मला कळले नाही आणि जे काही थोडेफार कळले, त्यातले सगळे पटलेही नाही..."

सरोजताई मार्क्सवादी कार्यकर्त्या आहेत हे मला माहिती होत! पण उगाच समोरच्याला बर वाटाव म्हणून खोट बोलण मला जमत नाही. शिवाय माझा हेतू त्याना दुखावण्याचा नव्हता; तरीही त्या दुखावल्या गेल्याच! "मग काय गांधीवादी आहेस का तू?" अस वरकरणी हसत पण जरास खोचकपणे त्यांनी मला विचारलं. मला त्यांचा खोचकपणा लक्षात आला आणि मी गप्प बसले. पण आता त्या एवढ्यावर समाधानी नव्हत्या. पुन्हा मला त्यांनी तोच प्रश्न विचारला.

क्षणभर बोलाव की नाही असा मला प्रश्न पडला. पण मग मी म्हटल, "गांधीजींच्या काही गोष्टी मला खूप आवडतात - जसे सत्य - पण काही अव्यवहार्य वाटतात - उदाहरणार्थ उपोषण. शिवाय धर्म आणि राजकारण यांच्यात त्यांनी निर्माण केलेला संबंध ..." माझे बोलणे अर्ध्यात तोडत सरोजताई म्हणाल्या, "म्हणजे तू नक्कीच हिंदुत्त्ववादी आहेस..."

आता मला जरा मजा वाटायला लागली होती. मी हसून म्हणाले, " माझे काही अतिशय जवळचे मित्र मैत्रिणी कट्टर हिंदुत्त्ववादी आहेत. वृत्तपत्रांच्या भाषेत बोलायचे तर 'संघ परिवारातले'! पण ते काही मला हिंदुत्त्ववादी समजत नाहीत. म्हणजे मी बहुधा हिंदुत्त्ववादी नसावे - निदान मी असल्याचे प्रमाणपत्र तरी माझ्याकडे नाही!" मी हसत होते ते काही सरोजताईंना आवडले नाही.

त्यानी जरा कुतुहलाने माझ्यावर एक नजर टाकली. मग विषय बदलत त्यानी माझ वय, माझ शिक्षण, माझ काम याविषयी चौकशी केली. मग स्वत:चा नाराजीचा स्वर मला कळेल इतका व्यक्त करत त्या म्हणाल्या, " म्हणजे तुला अजून स्वत:ची ओळख पटलेली नाही तर!" मला जरा आश्चर्य वाटल त्यांच वाक्य ऐकून. कदाचित विचारवंत अशी साधी वाक्य बोलतात हे तोवर मी विसरून गेले होते! 'स्वत:ला ओळखण' ही सगळ्यात अवघड बाब आहे हे त्यांच्यासारख्या विचारवंत बाईंना माहिती असेलच अशी माझी अपेक्षा होती.

सरोजताईंनी पुन्हा एकदा विषय बदलला - पण माझी उलट तपासणी काही सोडली नाही. "तुला काय वाचायला आवडत? " त्यांनी विचारला. मग मधेच प्रश्न बदलत म्हणाल्या, "तुझ्यावर कोणत्या तत्त्वज्ञानाचा प्रभाव आहे?"

आता जरा बरी चर्चा होईल अस मला वाटल. मी त्याना सांगितलं, " प्रभाव नाही म्हणता येणार अगदी, पण आकर्षण आहे अनेक विचारांच मला. तुम्हाला जुनाट वाटेल जरा, पण मला उपनिषद आवडतात. शंकराचार्य आवडतात, गौतम बुद्ध आवडतो. चार्वाकसुद्धा मला बराचसा जवळचा वाटतो. ..."

मला पुढे बोलू न देताच सरोजताई म्हणाल्या, " मग तू मायावादी आहेस? की शून्यवादी? की सुखवादी? ...आत्म्याचे अमरत्व पण मानतेस आणि पुनर्जन्म पण मानत नाहीस अस कस? ...."

मी मनातल्या मनात कपाळावर हात मारून घेतला. माझ्यावर कोणतातरी एक शिक्का मारला की सरोजताईंच काम सोप होणार होत. त्यानुसार त्यांना ठरीव साच्याच्या क्रिया- प्रतिक्रिया करता- देता येणार होत्या!

आपल मन प्रत्येक घटनेला, भावनांना, विचारांना अशा साच्यात बसवायचा प्रयत्न करत. म्हणजे मग अनेक गोष्टींचा आपल्याला दर वेळी नव्याने विचार करावा लागत नाही. कप्पे पाडले असे की, आपल्याला त्यांना नीट सामोर जाता येत. पण असे कप्पे पाडणारे मन मग सवयीने कशाचीच सर्वागीण अनुभूती घेऊ शकत नाही; मनाची ती ताकदच संपून जाते. तुकडे पाडणार मन घेऊन आपण असीम आणि शाश्वत आनंदाची, समाधानाची अपेक्षा करतो यातच मोठा विरोधाभास आहे.

आपल्याला समजलेला माणूस म्हणजेच जणू काही तो माणूस अशी आपली धारणा असते. मग ती व्यक्ती काहीतरी वेगळीच होती कोणे एके काळी, किंवा कोणाबरोबर अस समजल्यावर आपल्याला धक्का बसतो तोही याचं प्रकारच्या पठडीतून. पण माणस म्हणजे सुद्धा एक प्रकारचा kaleidoscope चं असतो .. वेगवेगळ्या कोनातून वेगवेगळी दिसणारी .. समजली आहेत अस वाटता वाटता एकदम अपरिचित रंग उधळणारी ...

पण या अनिश्चिततेत पुष्कळ गम्मत आहे .. शिक्के मारायचे आणि वाचायचे अशी आपली सवय आपण सोडली तर !!

कदाचित 'शिक्के न मारण' हा एक प्रकारचा शिक्काच वापरत आलेय मी आजवर!

६३. 'नाहीसं करण्याचं' व्रत

जगताना फक्त नव्या गोष्टी निर्माण करणं  पुरेसं नसतं, तर अनेक गोष्टी नाहीशाही करत जाव्या लागतात. जे आज हवं वाटतं, त्याचं उद्या ओझं होतं, किंवा जे आज नको वाटतं, त्याचा उद्या मोह पडतो .. त्यामुळे काय टिकवायचं आणि काय नाहीसं करायचं याचा निर्णय आपल्याला नेहमी करावा लागतो. हे लक्षात आल कागदांची आवराआवर करताना.

साफसफाई घराची असो, की ऑफिसची – कागदांची विल्हेवाट हे एक मोठंच काम होऊन बसलंय गेल्या अनेक वर्षांत! मी ज्या ऑफिसात दहा वर्ष काम केलं, ते सोडताना तर हे प्रकर्षाने जाणवलं! म्हणजे मी आपली कित्येक दिवस निष्ठेने, चिकाटीने कागद फाडत बसले होते; पण त्यांचा ढीग काही कमी होत नव्हता. ‘पेपरलेस ऑफिस’च्या जमान्यात मी इतके कागद कसे जमा करते याचं माझं मलाच नवल वाटायला लागलं! पण ते काही फार मोठं रहस्य नाही.

माझ्या आधीच्या ऑफिसात ‘संगणक विभाग’ म्हणजे एक मजेदार प्रकरण होतं! संगणकाचं कमीत कमी ज्ञान हीच जणू त्या विभागात काम करण्याची सर्वोच्च पात्रता होती. त्यामुळे Local Area Network (LAN) असल तरी ते नेहमी चालू राहील याची आम्हाला कोणाला खात्री नसायची. म्हणून केलेलं प्रत्येक document संगणकाच्या hard disk वर ठेवायची सवय आम्ही स्वत:ला लावून घेतली होती. आम्ही थोडेसे परंपरावादी आणि बरेचसे कंजूष असल्यामुळे इंटरनेट असलं तरी anti virus प्राचीन काळचा असायचा. त्यामुळे आपण संगणकात साठवलेलं काम टिकणार का याची नेहमी शंका रहायची.

मग निमुटपणे त्या त्या दिवशीच काम Pen Drive वर घ्यायचं! पण Pen Drive तर virus साठीचा खुला दरवाजा. म्हणून मग महत्त्वाचं काम सीडीवर घ्यायचं. आता आपण जे काम करत असतो त्याबाबत बाकी कुणाचं काहीही मत असो, आपल्याला तर ते काम महत्त्वाचं वाटतंच! त्यामुळे दिवसभराचं काम शेवटच्या पंधरा वीस मिनिटात कॉपी करायचं हा एक उद्योग असायचा.

आमच्या ऑफिसात वेगवेगळ्या काळात घेतलेले संगणक होते. त्यामुळे सगळ्या संगणकांना Pen Drive अथवा सीडी जोडायची सोय नव्हती. कार्यक्षेत्रात तर अनेकदा संगणक नसायचे. मग मिळेल त्या सायबर कॅफेत जाऊन काम करावं लागायचं. तिथं Pen Drive अथवा सीडी उघडलंच नाही तर भानगड नको, म्हणून ती सगळी documents स्वत:ला ईमेलने पाठवून द्यायची. Rediff किंवा Gmail कधी कधी उघडलं जात नाही. म्हणूण दूरदृष्टी दाखवत स्वत:ला एकाऐवजी दोन पत्त्यांवर ईमेल पाठवायची. वेळ पडलीच तर मग ईमेलवरून ते document वापरता यायचं.

हे सगळ होऊनही शांतता नसायची. विजेचा लपंडाव सगळीकडे सारखा चालू असतो. त्यामुळे महत्त्वाच्या document चे Printout जवळ ठेवावं लागे. कामानिमित्त मी अनेकदा पुण्याबाहेर असायचे. त्या काळात ऑफिसातला माझा संगणक इतरही कोणी वापरायचं. त्यांच्या उद्योगात एक दोनवेळा माझे काम गायब झालं, ते परत करावं लागलं. त्यावेळपासून ऑफिसातलं सगळं  काम घरच्या संगणकावर मी ठेवायला लागले. रविवारी, सुट्टीच्या दिवशी अनेकदा reports, documents, presentations पूर्ण करावे लागत. काहीवेळा ऑफिसात दिवसच्या दिवस निरर्थक मीटिंगमध्ये जात. मग रात्री घरात काम करणं भाग पडायचं. म्हणून घरच्या संगणकात ऑफिसचं काम भरलेलं असायचं.

आता मागे वळून पाहताना मला हे सगळ विनोदी वाटत! किरकोळच गोष्टी असायच्या खर तर त्या – कोणत्यातरी बैठकीचा वृत्तांत, प्रशिक्षणासाठीचे presentation, त्या वर्षीचे बजेट, प्रकल्पांची रूपरेखा .. हे सगळं त्या काळापुरतं महत्त्वाचं होतं .. आता ते दिवस गेले . पण त्या काळात मी SCP (Save, Copy, Print) या रोगाची शिकार बनले.

पण अर्थात माझ्या टेबलावर येणा-या कागदांना मी (म्हणजे माझा SCP रोग) एकटी सर्वार्थाने जबाबदार नव्हते. मला माझे बरेच सहकारी आणि वरिष्ठ अधिकारी मंडळी वाचण्यासाठी कागद पाठवायचे. Endosulfan ते Microfinance आणि गांधी ते Ecotourism असे कोणतेही विषय माझ्याकडे यायचे. स्वत:ला नको असलेले कागद सभ्यपणे पुढे ढकलायचे असतील तर त्या कागदावर ‘Please, discuss’ किंवा ‘This might be of your interest’ असं लिहायचं असतं हे मला कळेपर्यंत अनेक वर्षे उलटली. मला वाचायला, विचार करायला कोणताच विषय वर्ज्य नाही; त्यामुळे आलेला प्रत्येक कागद मी मनापासून वाचायचे. आमच्या कार्यक्रमात त्यातले काय घेता येईल, काय टाळावे यावे एक टिपण तयार करून संबधित लोकांना पाठवून द्यायचे - असं काम मी अनेक वर्ष केलं..

अनेकदा ज्यांनी माझ्याकडे कागद पाठवला ते त्याबाबत सोयीस्करपणे विसरून जात. चर्चेची आठवण मी करून दिली तरी त्यावर बोलायला त्यांना वेळ नसे - मलाही नसे. आपल्या टेबलावरचा पसारा कमी करायला लोक माझ्याकडे कागद पाठवतात हे लक्षात आल्यावर माझाही चर्चेचा उत्साह कमी झाला. पण तोवर माझ्या टेबलावर, आणखी एका डेस्कवर कागदांचा ढीग साठला होता. अजूनही लोक माझ्याकडे कागद पाठवतात आणि मी तो न वाचता पुढं कुणाला देत नाही. मला वाचायला मिळणारा वेळ आणि माझ्याकडे येणारे कागद यांचं प्रमाण व्यस्त आहे. कामातून (म्हणजे संगणकातून) थोडी उसंत मिळाली की मी कागद वाचते. पण माझ्या टेबलावर ‘अजून वाचायच्या’ कागदांचा गठ्ठा मोठा आहे!

संवादाची साधनं वाढल्याने, तंत्रज्ञान सोपां आणि स्वस्त झाल्याने गुंतागुंत कमी होईल असं वाटत होतं. पण माणसांच्या सवयी बदलणं कठीण! एक संदेश द्यायला वेगवेगळी माध्यमं आहेत – पण माणसं त्या वेगवेगळ्या माध्यमांतून एकच संदेश देतात. आमच्या ऑफिसचे लोक याबाबत जास्तच आटापिटा करायचं. म्हणजे कोणीतरी तुम्हाला ईमेल पाठवणार. ती अर्थातच दोन्ही-तीनही Inbox मध्ये येऊन पडणार. मग ‘तुम्हाला ईमेल पाठवली आहे ती बघा’ असा SMS करणार (आम्ही काही सारखे online नसायचो). काही वेळा मीटिंगमध्ये असू तेव्हा SMS कडे लक्ष देत नाही म्हणून फोन करून तेच सांगणार. आणि याउपरही धोका नको म्हणून ती महत्त्वाची एक दोन पाने fax करणार … माहितीचा भडिमार म्हणजे त्याच त्याच माहितीचा भडिमार!

माझा स्वभावही या सगळ्या समस्येत भर टाकतो. कोणताही कागद कच-याच्या टोपलीत फेकायला मी कचरते. अनेकदा आज फाडून टाकलेला कागद नेमका उद्या लागतो हा अनुभव तुम्हालाही असेलच! कागदाचा ढीग समोर घेऊन बसल्यावर त्यातले अनेक कागद ‘अजून लागेल कदाचित् पुन्हा’ असं म्हणून मी एका स्वच्छ कोप-यात ठेवते. पहिल्या फेरीत अनेक कागदांना असे जीवदान मिळते. पाहता पाहता त्या स्वच्छ जागेत जुन्या कागदांचा नव्याने ढीग लागतो.

कागद साठवण्यामागं माझं एक ‘तत्त्व’ही आहे. पाठकोरे कागद वापरून बिनमहत्त्वाचे प्रिंटिंग करायचं असा माझा प्रयत्न असतो. ही पोस्ट मी घरात बसून पाठको-या कागदावर लिहिते आहे – पण हाताने लिहिण्याचे प्रसंग आता कमीच! माझ्या ऑफिसात ‘common printer’ होता. मी Print command देऊन प्रिंटरजवळ जाईपर्यंत नव्या को-या A 4 कागदांवर माझे document तयार असायचे. माझ्यानंतर रांगेत असणा-या सहका-याला नेहमी महत्त्वाचं छापायाचं असायचं आणि पाठकोरे कागद चालायचे नाहीत. ‘पाठकोरे कागद’ वापरण्याच्या अटटाहासापायी माझ्या टेबलावर नेहेमी कागद साठलेले असतात.

थोडक्यात काय तर मी सारखं काहीतरी नाहीसं करत असते.

- ऑफिसातल्या संगणकातलं काम

- घरच्या संगणकातलं काम

- Pen drive मधलं काम

- एक दोन तीन Inbox

- मोबाईल मधले SMS

अनेकदा हे करत असताना काल जे महत्त्वाचं होतं ते आज बिनमहत्त्वाचं झालं आहे हे जाणवून ‘आज’बद्दल विरक्ती येते. तुम्हाला हवे असोत की नको, कागद, ईमेल, SMS येत राहणार .. आणि तुम्हाला ते नाहीसे करत राहावे लागणार. एका अर्थी वर्षाचे ३६५ दिवस चालणारे ‘नाहीसं करण्याचं’ हे एक व्रतच आहे म्हणा ना! न उतता, न मातता ते चालवावं लागणार. ते न केलं तर धडगत नाही. काय टिकवायचं आणि काय नाहीसं करायचं याचा निर्णय तारतम्याने करावा लागणार .. तो चुकला तर सगळंच संपलं! संगणकाची system restore करता येते .. आयुष्यात मात्र ते असं चुटकीसरशी करता येत नाही हे भान ठेवून नाहीसं करत राहावं लागणार  .. !

**

६२ कुरुक्षेत्र

पानिपतनंतर पुढची भेट होती कुरुक्षेत्राची. त्याचा हा वृत्तांत.

*****************************************
इतिहासाला ज्ञात असलेल्या काळापासून या भूमीचे महत्त्व आहे. राजे बदलले, सत्ता बदलल्या, जगण्याची रीत बदलली........ या सगळ्याला कुरूक्षेत्र साक्षी आहे. या भूमीने कितीतरी संग्राम पाहिले. विनाशाच्या गर्तेतून पुन्हा पुन्हा बहरणारी ही भूमी. ती आपल्याला काय सांगेल याच कुतूहल मनात घेऊन १४ जानेवारीच्या संध्याकाळी आमचा प्रवास कुरुक्षेत्राच्या दिशेने सुरु झाला.

कुरुक्षेत्राबद्दल प्राचीन ग्रंथांमध्ये विविध उल्लेख आहेत. उत्तर्वेदी, ब्रह्मवेदी, धर्मक्षेत्र अशा अनेक नावानी हा भूभाग ओळखला जातो. कुरु वंशाचे साम्राज्य असणारी ही भूमी म्हणून हिचे नाव कुरूक्षेत्र हे सहज लक्षात येते. राजा कुरुने या भागात ४८ कोस परिसरातील भूमीवर सोन्याचा नांगर चालवला अशी एक कथा आहे. राजा कुरुने यातून धर्माचे बीज या परिसरात रोवले अशी एक धारणा आहे – म्हणून ते धर्मक्षेत्रही आहे.

आणखी एक कथा असे सांगते की, सगळीकडे अधर्म माजला म्हणून देव चिंतीत झाले. धर्मोत्थानासाठी कुरु स्वखुशीने तयार झाला – त्याच्या शरीराचे विष्णूने सुदर्शन चक्राने ४८ तुकडे केले. हे ४८ तुकडे जिथवर पसरले आहेत ते ‘धर्मक्षेत्र कुरुक्षेत्र’ अशीही या परिसराची कथा आहे. हे क्षेत्र इतके पुण्यमय आहे की ब्रह्माने कुरुक्षेत्रापासून यज्ञाद्वारा विश्वाची निर्मिती केली असेही एक कथा सांगते.

कुरुक्षेत्रात आमचा पहिला कार्यक्रम होता तो ‘ज्योतीसर’ या ठिकाणी. श्रीकृष्णाने अर्जुनाला जेथे गीतेचा उपदेश केला ते हे ठिकाण असे परंपरा सांगते. आम्ही तेथे पोचलो तेव्हा रात्रीचे आठ वाजले होते. येथे संध्याकाळी ६.०० ते ७.०० असा तासाभराचा ‘Light and Sound show’ असतो. ‘विवेक’च्या स्थानिक हितचिंतक कार्यकर्त्यानी हा कार्यक्रम आमच्यासाठी तासभर पुढे ढकलण्याची तिथल्या व्यवस्थापानाला केलेली विनंती त्यांनी मान्य केल्यामुळे आम्हाला हा कार्यक्रम पाहता आला. ‘गारठ्यात उघड्यावर बसून हा कार्यक्रम तासभर पाहता येईल का?’ अशी आमच्या मनात आलेली शंका पहिल्या मिनिटातच नाहीशी झाली. समोरच्या विस्तीर्ण परिसरात रंगीबेरंगी दिव्यांच्या साहाय्याने, संस्कृत श्लोकांच्या पठणाने आणि ओघवत्या हिंदीत महाभारत युद्ध आमच्यासमोर सादर केले गेले. (आम्ही कार्यक्रमात रंगलेले असताना स्थानिक कार्यकर्त्यानी आम्हाला गरमागरम चहा आणि बिस्किटे देऊन आमची सेवा केली.) युद्धापूर्वी शांततेची बोलणी करायला धर्मराज तयार होतो तेव्हाचा द्रौपदीचा आक्रोश, आपल्याच लोकांशी आपल्याला लढायचे आहे हे पाहून अर्जुनाला आलेली हतबलता, अभिमन्यु वध, जयद्रथ वध, भीष्म पितामहांचे शरपंजरी पडणे, आत्म्याचे अमरत्व प्रतिपादन करणारे श्रीकृष्णाचे शब्द, विश्वरूपदर्शन, अश्वत्थामा वधाची हूल, दुर्योधन वध .. असे अनेक महत्त्वाचे प्रसंग थरारकपणे आमच्यासमोर मांडले गेले. एका तासाच्या मर्यादित वेळात महाभारत युद्धाचे प्रभावी सादरीकरण ही खरोखर अवघड गोष्ट आहे .. पण ती येथे सहज झाली होती.

जाट भवनातील सुखद मुक्कामानंतर आणि सकाळच्या नाश्त्यानंतर आमही पोचलो ते ‘भद्रकाली’ मंदिराच्या परिसरात. देशभरातील ५२ शक्तीपीठांपैकी हे एक. दक्षकन्या सतीने पित्याच्या इच्छेविरुद्ध शंकराशी विवाह केला. नाराज दक्षाने आपल्या घरच्या यज्ञसमारंभात सतीला आणि शंकराला बोलावले नाही. ‘घरचेच कार्य, त्याला आमंत्रणाची काय गरज’ या भावनेतून शंकराच्या मनात नसतानाही सती एकटीच दक्षाकडे गेली. त्या ठिकाणी दक्षाने सतीकडे पूर्ण दुर्लक्ष तर केलेच, शिवाय जमलेल्या पाहुण्यांसमोर शिवाची निंदा केली. हा अपमान सहन न होऊन सतीने प्राणत्याग केला. दु:खाने वेडेपिसे झालेल्या शंकराने यज्ञाचा विध्वंस केला, दक्षाचा वध केला आणि सतीचे शव हाती घेऊन प्रलयंकारी तांडव सुरु केले. विश्व लयाला जाणार या धास्तीने देवता मंडळाने शेषशायी विष्णूकडे धाव घेतली. विष्णूने सुदर्शन चक्राने सतीच्या मृत देहाचा वेध घेतला (विष्णूचे सुदर्शन किती वेळा चांगल्या लोकांवर सुटले आहे हे पाहण्यासारखे आहे!) आणि त्याचे ५२ तुकडे झाले. हे ५२ तुकडे ज्या ज्या ठिकाणी पडले, ती शक्तीपीठे झाली अशी आख्यायिका आहे.

महाभारत युद्धाला सुरुवात होण्यापूर्वी पांडवानी भद्रकालीची पूजा केली होती आणि तिने त्याना विजयाचा आशीर्वाद दिला होता अशी कथा आहे. ही देवी ‘जागृत’ आहे – भक्तांच्या मनोकामना ती पूर्ण करते अशी त्यांची श्रद्धा आहे. शनिवार हा या देवीचा विशेष दिवस असल्याने देवळात भरपूर गर्दी होती. देवीची मूर्ती छान सजवलेली होती. तिच्या समोरच्या भागात बांधलेल्या असंख्य घंटा किणकिणत होत्या. एका झाडाला भक्तांनी बांधलेले लाल – केशरी रंगाचे अनेक धागे होते. ‘नवस’ बोलताना हा धागा झाडाला बांधायची प्रथा आहे. मुख्य देवळाच्या वरच्या भागात महाभारत युद्धातील चक्रव्युहाची दगडावर कोरलेली प्रतिमा आहे. एक छोटी गुंफाही आहे.

मंदिराच्या मुख्य गुरुजींनी आम्हाला हा इतिहास थोडक्यात सांगितला. नंतर एका सहप्रवाशाच्या उत्साही सूचनेनुसार समस्त मराठी मंडळीनी ‘दुर्गे दुर्गट भारी’ आरती मोठ्या आवाजात म्हणून सर्वांचे लक्ष वेधून घेतले.

या मंदिरापासून जवळच ‘स्थाणेश्वर महादेव मंदिर’ आहे. या मंदिरावरून या परिसराला ‘थानेसर’ असे नाव पडले. थानेसर ही सम्राट हर्षवर्धनाची राजधानी. कुरुक्षेत्रापासून हे ठिकाण ४-५ किलोमीटर दूर आहे. पण आता कुरुक्षेत्राची वस्ती वाढली, ते जिल्ह्याचे ठिकाण झाले – त्यामुळे सगळा परिसर कुरूक्षेत्र नावाने ओळखला जातो. पण आम्हाला वाटेत ‘कुरूक्षेत्र’ आणि ‘थानेसर’ अशी दोन वेगळी रेल्वे स्थानके दिसली – त्याअर्थी हे आजही दोन वेगळे भाग असावेत. भद्रकाली मंदिराप्रमाणे या मंदिराशीही पांडवांचा संबंध सांगणारी एक कथा आहेच.

त्यानंतर आम्ही पोचलो ते ‘हर्ष का टीला’ या परिसरात. उत्खनन केलेल्या अवशेषामधून आम्ही पुढे पुढे जात राहिलो आणि चकित होत गेलो. हा परिसर पाहायला खरे तर एक दिवसही कमीच पडेल. या परिसरात सहा वेगवेगळ्या कालखंडांचे अवशेष आहेत. कुशाण, गुप्त, वर्धन, राजपूत, मोगल या काळातील इमारतींचे – त्यांच्या अस्तित्वाचे पुरावे येथे सापडले आहेत. येथे प्रचंड मोठे संग्रहालय आहे. वेगवेगळ्या काळातील विटा, वस्तू, मृत्तिका, दागिने, शस्त्रास्त्रे .. यांचा मोठा संग्रह येथे आहे. तो चांगल्या पद्धतीने जतन केला आहे आणि मांडलाही आहे.

संग्रहालयातून बाहेर पडून जिना चढून वर गेलो, तर ‘शेख चेहली’ची कबर दिसली. शेखचिल्ली म्हणजे एक स्वप्नाळू, भोळा-भाबडा, काहीसा मूर्ख माणूस अशी आपल्या मनात एक प्रतिमा आहे. झाडाच्या फांदीवर बसून तिच्यावर कु-हाडीचे घाव घालणा-या शेखचिल्लीची गोष्ट आपल्यापैकी बहुतेकांनी वाचली आहे. वास्तवात ‘शेख चेहली’ हे एक सूफी संत होते. अकबर पुत्र दारा शुकचे ते सल्लागार आणि गुरु होते. कबर अतिशय भव्य आणि देखणी आहे. हा सगळा परिसर अतिशय स्वच्छ आहे. उत्तरेत अशी स्वच्छता हा माझ्यासाठी एक सुखद धक्का होता.

ज्योतीसर परिसरात कामचलाऊ मराठी बोलणा-या विक्रेत्यांनी आमचे लक्ष वेधून घेतले. अश्वत्थ वृक्षाखाली बसून गीतेच्या पंधराव्या अध्यायाचे पठण करण्याचा अनुभव खूपच वेगळा होता.

येथील ‘ब्रह्म सरोवर’ अतिशय प्रचंड आहे. या सरोवराची निर्मिती ब्रह्माने केली अशी कथा आहे. या सरोवरात स्नान केल्याने अश्वमेध यज्ञ केल्याचे पुण्य लाभते अशी पारंपरिक समजूत आहे. सोमवती अमावास्या, सूर्यग्रहण अशा प्रसंगी लाखो भाविक येथे जमा होतात. या परिसरात अर्जुन, त्याचा रथ, गरुडध्वज हनुमान, सारथी श्रीकृष्ण – थोडक्यात गीता सांगणारा सारथी श्रीकृष्ण – असे एक अप्रतिम शिल्प आहे. २००७ मध्ये हे शिल्प येथे उभे करण्यात आले. पुण्याचे शिल्पकार श्री सुतार यांची ही निर्मिती आहे अशी माहिती श्री पांडुरंग बलकवडे यांनी दिली.

या शिल्पाच्या जवळच एक माणूस ‘अहो पुणेकरानो, शनिवारवाड्यावर नारायण रावाला मारलेत’ असे काहीबाही म्हणत भीक मागत होता. हा माणूस मूळचा पुण्याचा – भवानी पेठेतला. लहानपणी घरातून पळाला आणि आता कुरुक्षेत्रावर भीक मागतो (असे त्यानेच सांगितले) . परप्रांतात मराठी क्षितिजे नेऊन भिडवणारा शिल्पकार आणि त्याच ठिकाणी मराठी भिकारी ... मराठी माणसाला आपले अंगभूत सामर्थ्य व्यक्त करण्यासाठी अजून किती दूरचा पल्ला गाठायचा आहे याची चुणूक दाखवणारा अनुभव होता तो!

कुरुक्षेत्रात आम्ही चार संग्रहालये पाहिली. चारीही संग्रहालये वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. ‘शेख चेहली कबर’ परिसरातल्या संग्रहालयाचा उल्लेख वर आला आहेच. कुरुक्षेत्र विद्यापीठच्या ‘धरोहर’ संग्रहालयात हरियाणवी संस्कृतीचे अनोखे दर्शन घडते. मला सर्वात जास्त आवडले ते तिथले अगदी जिवंत वाटणारे पुतळे आणि रोजच्या जीवनाचे वेगळे दर्शन घडवणारे प्रकाशचित्रांचे दालन! श्रीकृष्ण संग्रहालयात ऐतिहासिक वस्तूंच्या संग्रहाबरोबरच श्रीकृष्णाच्या जीवनाचे दर्शन घडवणारी मनोरम्य दृश्ये आहेत. पनोरमा (Panorama) मध्ये खालच्या मजल्यावर विज्ञान संग्रहालय आहे. वैज्ञानिक तत्वे समजावून सांगणारी उपकरणे आणि खेळणी हाताळताना आमच्यातले अनेकजण प्रौढत्व विसरून कुतूहल घेऊन जगणारे लहान मूल झाले होते. येथे वरच्या मजल्यावर महाभारत युद्धातील विविध दिवसांचे भव्य दृश्य आहे. जयद्रथ वधासारख्या अनेक घटनांचे वैज्ञानिक स्पष्टीकरण तेथे सादर केले आहे.

कुरुक्षेत्रातून बाहेर पडताना या भूमीचा इतिहास आणि सांस्कृतिक वारसा फार मोठा आहे याची जाणीव झाली होती. हा वारसा जपण्याच्या हरियाणा शासनाच्या प्रयत्नाना दाद द्यायला हवी. पानिपत – कुरुक्षेत्र ही युद्धभूमी. अनेक युद्धांचे घाव झेलून इथला समाज पुन्हा कसा उभा राहिला असेल याचा विचार मी करत होते. कुरुक्षेत्रात आता आपल्याला लढण्यासाठी जावे लागत नाही! ही शांतता आणण्यासाठी ज्या लाखो अनाम वीरांनी प्राण वेचले, त्यांच्याबद्दल कृतज्ञता वाटली.

इतिहासाच्या अनेक खिडक्या माझ्यासाठी नव्याने उघडल्या आहेत हे दिल्लीकडे परत फिरताना जाणवत होते. या इतिहासाचा, परंपरेचा योग्य तो धडा घेऊन आपला समाज अधिक एकसंध करण्याचे आव्हान आपल्यासमोर आजही आहे – याचेही भान जागे होते.

एका अर्थी कुरुक्षेत्रावरचा संग्राम निरंतर चालू राहतो – त्याचे स्वरूप बदलते इतकेच!

**************

पूर्वप्रसिद्धी: साप्ताहिक विवेक, ६ फेब्रुवारी २०११

६१. पानिपतमध्ये एक दिवस

डिसेंबरमध्ये दवबिन्दु ब्लॉगवर पानिपत पोस्ट वाचली. पानिपतच्या तिस-या रणसंग्रामाला २५० वर्षे पूर्ण होत असल्याच्या निमित्ताने 'विवेक व्यासपीठ' पानिपत भेटीचा कार्यक्रम आखत आहे अशी त्यात माहिती होती. 'विवेक' साप्ताहिकाशी माझा प्रत्यक्ष -अप्रत्यक्ष संबंध कधी आला नव्हता. पण टीम 'विवेक' मधले काही लोक चांगल्या ओळखीचे आहेत. त्यांच्याशी मेलामेली - फोनाफोनी ( हे दोन्हीही मराठी शब्द नाहीत याची पूर्ण जाणीव आहे मला!) झाल्यावर मीही पानिपतला जायचं ठरल.

निघायच्या दोन तास आधी विवेकच्या संपादकांचा फोन आला. 'पानिपतचा वृत्तांत विवेकसाठी लिहिशील का?' अशी त्यानी विचारणा केली. 'नाही' म्हणायचं काही कारण नव्हत - म्हणून मी 'हो' म्हटल. अनेक वर्षे असे वृत्तांत लिहायची मला सवय आहे. पानिपतच्या भेटीत 'किंचित पत्रकारितेचा' अनुभव मजेदार होता. वृत्तांत लिहिण्याच्या जबाबदारीमुळे मला (संपादकांनी काही बंधन न घालूनही) जरा बांधल्यासारख वाटल! आपला ब्लॉग लिहिण वेगळ आणि कोणातरी दुस-यासाठी लिहिण वेगळ हे जाणवलं! त्याबद्दल नंतर कधीतरी लिहीन.

तोवर विवेकच्या ३० जानेवारीच्या (२०११) अंकात प्रसिद्ध झालेला हा वृत्तांत.

******************************************************
पराभवातूनही मराठ्यांचे शौर्यदर्शन घडविणारा पानिपतचा रणसंग्राम महाराष्ट्राच्याच नव्हे तर संपूर्ण देशाच्या इतिहासात महत्त्वाचा आहे.१४ जानेवारी२०११ रोजी या रणसंग्रामाला अडीचशे वर्षे पूर्ण झाली. त्यानिमित्त "विवेक व्यासपीठ', पानिपत रणसंग्राम स्मृती समिती यांनी संयुक्तपणे पानिपतमध्ये यात्रेकरूंना नेऊन तेथेच या युद्धातील अनेक ज्ञात-अज्ञात वीरांना आदरांजली अर्पित करण्याचा अनोखा सोहळा आयोजित केला. कार्यकमाच्या आयोजनात राष्ट्रीय योद्धा स्मारक समितीचाही सहभाग होता. या स्मरणीय कार्यकमाचा वृत्तांत.

१४ जानेवारी. स्थळ - पानिपतमधील रणसंग्राम स्मारक. वेळ सकाळी अकरा-साडेअकराची. स्मारकात प्रवेश करणारे लोकांचे गट मोठ्या उत्साहाने घोषणा देतात "जय शिवाजी' आणि स्मारकात आधीच हजर असलेल्या लोकांकडून तितक्याच उत्साहाने प्रतिसाद मिळतो,"जय भवानी'.

निमित्त होते, पानिपतच्या तिसऱ्या रणसंग्रामाला दोनशे पास वर्षे पूर्ण झाल्याचे. पानिपत संग्रामात धारातीर्थी पडलेल्या योद्‌ध्याना मानवंदना देण्यासाठी पानिपत रणसंग्राम समिती आणि विवेक व्यासपीठ यांनी एकत्रितपणे कार्यक्रम आयोजित केला होता. महाराष्ट्रातील विविध भागातून सुमारे ४०० स्त्री-पुरुष या कार्यक्रमासाठी आले होते. अनेकांची पानिपतला ही पहिलीच भेट होती. त्यामुळे "काला आम' या ठिकाणी रणसंग्राम परिसरात पाऊल टाकताना अनेकांच्या मनात विविध भावनांचा कल्लोळ माजला होता.

पानिपत ही प्राचीन काळापासून महत्त्वाची युद्धभूमी आहे. कौरव पांडवांचा संग्राम जेथे घडला ते कुरुक्षेत्र येथून सुमारे ७० किलोमीटर अंतरावर आहे. पानिपतची पहिली लढाई दिल्लीचा सुलतान इब्राहीम लोधी आणि काबुलहून आलेला आकमक बाबर यांच्यात झाली. त्यात बाबराचे सैन्य जिंकले आणि हिंदुस्थानात मोगल साम्राज्याचा पाया रचला गेला. जानेवारी मध्ये दिल्लीचा राज्यकर्ता सम्राट हेमचंद्र विकमादित्य आणि अकबर यांच्यात झाली. यात अकबराचा विजय झाला आणि मोगल सा्म्राज्य अधिक बळकट झाले. पानिपतचा तिसरा संग्राम अफगाण आक्रमक अहमदशहा अब्दाली आणि सदाशिवरावभाऊ यांच्या अधिपत्याखालील मराठे सैन्य यांच्यात झाला. दुर्दैवाने मराठ्यांचा यात दारुण पराभव झाला. सात दिवस चाललेल्या या लढाईत प्रतिकूल परिस्थितीत मराठे शौर्याने लढले. विजय मिळूनही अब्दालीची पुन्हा हिंदुस्थानवर आकमण करण्याची हिंमत झाली नाही. विजयातही त्याने काही गमावले.

स्मारक परिसरात या तीनही संग्रामांची माहिती देणारा फलक आहे. स्मारकात पहिल्या दोन लढायांचे चित्रपटल (म्यूरल्स्‌) आहेत, तिसऱ्याचे नाही. तिसऱ्या संग्रामाच्या स्मरणार्थ एक स्तंभ आहे. या तिसऱ्या संग्रामाने इतिहासाला आणि देशाच्या भवितव्याला दिशा दिली असाही उल्लेख मु्ख्य फलकावर आहे.

महाराष्ट्रातून सिंधुदुर्ग, रायगड, सिंहगड, प्रतापगड आणि विजयगड या किल्ल्यांमधून जल कलश येथे आणण्यात आले होते. पुण्यात शनिवारवाड्यावर झालेल्या कार्यकमात हे कलश समारंभपूर्वक एकत्रित जमा करण्यात आले होते. श्री. गोपीनाथ मुंडे आणि श्री. पांडुरंग बलकवडे यांच्यासह जमलेल्या अनेक नागरिकांनी या स्मारकाला जलाभिषेक केला."छत्रपती शिवरायांची परंपरा चालवणाऱ्या योद्‌ध्यांना आम्ही विसरलो नाही" ही मराठी मनाची, अवघ्या महाराष्ट्राची भावना व्यक्त करण्याचा हा एक अभिनव मार्ग होता यात शंका नाही.

या स्मारकाला त्या दिवशी शेकडो हजारो लोक भेट देत होते. बिदर (कर्नाटक), बुरहाणपूर (मध्य प्रदेश) या ठिकाणचे मराठ्यांचे वंशज आवर्जून आले होते. रोहतक (हरियाणा) मधील पाच सहा मराठी भाषिक शिक्षक आले होते. मुंबईतून पंचवीस लोकांचा एक गट आला होता. इतरही अनेक लोक होते. ज्यांचाशी वेळेअभावी बोलता आले नाही. काही लोक श्रद्धेने रणसंग्रामातील मातीचा टिळा भाळी लावत होते; तर काही सोबत आणलेल्या प्लास्टिकच्या पिशवीत माती भरून घेत होते. रणसंग्राम स्मारकातून आमची बस परत फिरली तेव्हा अनेक गाड्या स्मारकाकडे येत होत्या. एकमेकांना रामराम करावा त्या थाटात लोक ओळख नसताना, भाषा प्रांत वेगवेगळे असताना मिळून "जय शिवाजी, जय भवानी' ललकारत होते ते एक हृद्य दृश्य होते.

स्मारकाच्या परिसरात रोड मराठा सेवा संघाचे कार्यकर्ते भेटले. पानिपतच्या तिसऱ्या रणसंग्रामातील पराभवानंतर काही मराठी योद्धे महाराष्ट्रात न परतता कुरुक्षेत्राच्या दक्षिणेकडच्या ढाक जंगलात लपून राहिले. परिस्थितीमुळे मराठापणाची ओळख लपवणे त्याना भाग पडले. अशा प्रसंगी त्यांचे पूर्वज राजा रोड याच्या नावाने ते स्वत:ची ओळख सांगू लागले. छत्रपती शिवाजी राजे या रजपूत राजा रोडचे वंशज आहेत असे काही अभ्यासकांचे मत आहे. रोड मराठा सेवा संघाच्या कार्यकर्त्यांनी हरियाणा, उत्तर प्रदेश आणि उत्तरांचलमध्ये सापडणाऱ्या गोत्रांची यादी प्रसिद्ध केली आहे. या आडनावाची कुटुंबे महाराष्ट्रात असतील तर त्यांची माहिती संघाला कळवावी असे त्यांनी आवाहन केले आहे.

त्याच दिवशी दुपारी पानिपत रणसंग्राम स्मृती समिती आणि राष्ट्रीय योद्धा स्मारक समिती यांनी एकत्रितपणे एस. डी.विद्यालयात जाहीर सभा ठेवली होती. भारतीय जनता पक्षाचे खासदार गोपीनाथ मुंडे मुख्य वक्ते होते तर मध्य प्रदेश उच्च न्यायालयाचे निवृत्त न्यायाधीश आणि हिमाचल प्रदेशाचे माजी राज्यपाल विष्णू कोकजे समारंभाच्या अध्यक्षस्थानी होते. ज्योतिरादित्य सिंदिया काही अपरिहार्य कारणांमुळे कार्यकमाला उपस्थित राहू शकले नाहीत. खासदार श्रीमती सुमित्रा महाजन आणि इतर अनेक मान्यवर आणि योद्‌ध्यांचे वंशज मोठ्या संख्येने कार्यक्रमाला हजर होते.

उपस्थितांचे स्वागत आणि पाहुण्यांचा परिचय झाल्यानंतर इतिहास अभ्यासक अतुल रावत यांनी पानिपतच्या तिसऱ्या संग्रामाचे देशाच्या इतिहासातील महत्त्व विषद केले. "इतिहास म्हणजे राष्ट्रीय स्मरणाचे, त्याच्या प्रवासाचे संचित आहे आणि म्हणूनच तो आपण कधीही विसरता कामा नये', असे आवाहन त्यांनी केले. दीर्घकाळ चाललेल्या मध्यकालीन स्वतंत्रता संग्रामाची सविस्तर माहिती देऊन त्यानी म्हटले की, "इतिहासाच्या कटू अनुभवातून आपल्याला शिकायला मिळते म्हणून विजयाइतकेच पराभावाचेही स्मरण ठेवले पाहिजे. पानिपत नसते झाले तर भारताचे आजचे चित्र विदारकपणे वेगळे झाले असते', याची त्यांनी श्रोत्यांना जाणीव करून दिली.

मुंबईतून आलेले शाहीर योगेश यांनी," कौन कहता है पानिपतमे हमने हार खायी थी .... अंतिम विजय हमारी थी' हा पोवाडा गाऊन उपस्थितांची मने भारावून टाकली. या पोवाड्याचे सूत्र पुढे नेत इतिहास अभ्यासक पांडुरंग बलकवडे म्हणाले की,"या मानवंदनेच्या निमित्ताने आम्ही पराभवाचे उदात्तीकरण करत नसून प्रेरणा घेत आहोत. याच संग्रामातून १८५७ च्या स्वातंत्र्यसमराची आणि पुढे भारतीय स्वातंत्र्य आंदोलनाची बीजे पेरली गेली हे आपण विसरता कामा नये. आपापसातील मतभेदांमुळे त्यावेळी आपण युद्ध जिंकू शकलो नाही हे लक्षात घेऊन आजच्या स्थितीतही एकतेची गरज आहे', असे त्यांनी प्रतिपादन केले.

गोपीनाथ मुंडे यांनी त्यांच्या भाषणात, "राणा प्रतापची लढाई म्हणजे राजपुतांची लढाई, शिवाजी महाराजांची लढाई म्हणजे मराठ्यांची लढाई या प्रवृत्तीतून आपण बाहेर पडले पाहिजे' असे आग"हाने सांगितले. "जे जे लढले ते हिंदुस्थानसाठी लढले हे वास्तव आपण समजून घेतले पाहिजे. पराजयातून विजयाचा रस्ता निघतो हेच पानिपतने सिद्ध केले आहे.' मराठी भाषेत पानिपत होणे शब्दप्रयोग सर्वनाश होणे या अर्थी वापरला जातो हे नमूद करून श्री मुंडे यांनी,"पानिपत म्हणजे प्रतिकूल परिस्थितीत देशासाठी लढण्याची वृत्ती हा पानिपतचा खरा अर्थ आहे,' असे ठासून सांगितले.

स्वागताध्यक्ष दर्शनलाल जैन यांनी पानिपत योद्धा स्मारक उभारण्याची जबाबदारी मुंडे यांनी घ्यावी असे जाहीर आवाहन केले. त्याला प्रतिसाद देताना मुंडे यानी सांगितले की, "पानिपत योद्‌ध्यांचे भव्य स्मारक उभारण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न केले जातील. संसदेत चर्चा आणि प्रश्न यांच्या माध्यमातून केंद्र शासनाकडून निधी मिळवण्याचा प्रयत्न केला जाईल पण त्याचबरोबर सामान्य लोकांनीही या कार्यात सामील व्हावे' असे आवाहन त्यांनी केले. सध्याचे पानिपत संग्रहालय स्मारकापासून सुमारे दहा किलोमीटर अंतरावर आहे. हे संग्रहालय स्मारक परिसरात उभे करण्याविषयी प्रयत्न केले जातील असेही त्यांनी सांगितले. साहित्यिक विश्वास पाटील यांनी पानिपतची महाराष्ट्राला पुन्हा आठवण करून देण्यात मोलाची भूमिका बजावली आहे असे सांगून "पानिपत' कादंबरीवर आधारित "रणांगण' नाटकाचे प्रयोग महाराष्ट्रात तर पुन्हा व्हावेतच पण पानिपतमध्येही व्हावेत अशी विनंती विश्वास पाटील आणि वामन केंद्रे यांना ते करतील असेही त्यांनी सांगितले. ग्वाल्हेरस्थित नरसिंह जोशी यांनी लिहिलेल्या आणि "विजित विजेता' या पुस्तकाचे (विवेक प्रकाशन) प्रकाशन मुंडे यांनी केले. मुंडे यांच्या आवाहनाला प्रतिसाद देत उद्योजक सुरेश चव्हाणके यांनी पानिपत स्मारकात उभारण्यात येणाऱ्या दृकश्राव्य प्रकल्पासाठी २५ लाखापर्यंतचा खर्च उचलण्याचे जाहीर केले. दोन मिनिटे मौन राखून पानिपत योद्‌ध्यांना श्रद्धांजली वाहून आणि वंदे मातरम गाऊन कार्यक्रम संपला.

दुपारी आम्ही पानिपत संग्रहालयाला भेट दिली. हरियाणा सरकारने पानिपतचा इतिहास, कला आणि तिथले जीवन याबद्दल पर्यटकांना माहिती देण्यासाठी या संग्रहालयाची स्थापना केली आहे. पानिपतच्या तीनही युद्धांची माहिती देणारे विशेष कक्ष येथे आहेत. प्राचीन शिलालेख, युद्धातील शस्त्रास्त्रे, प्राचीन भांडी, प्राचीन कागदपत्रे असे पुष्कळ काही या संग्रहालयात आहे. पांडुरंग बलकवडे यातील अनेक गोष्टी आम्हाला समजावून सांगत होते. अर्थातच हे संग्रहालय पाहायला आमच्याकडे पुरेसा वेळ नव्हता आणि विवेकच्या कार्यकर्त्यांच्या "चला, वेळ झाली" या सूचनेवर नाराज होत आम्ही तेथून बाहेर पडलो. पण त्यांचेही बरोबर होते. पुढे कुरुक्षेत्र गाठायचे होते. तिथे दृक्‌श्राव्य कार्यकमासाठी वेळेत पोहोचणे गरजेचे होते.

पानिपत शहरात आम्ही आदल्या रात्री अकराच्या सुमारास पोचलो होतो. दुसऱ्या संध्याकाळी आम्ही तेथून बाहेर पडलो. चोवीस तासही आम्ही तिथे नव्हतो. पण या कमी वेळात आम्हाला खूप काही मिळाले. पुन्हा या भूमीला वेळ काढून भेट दिली पाहिजे, आपला इतिहास अधिक चांगल्या रीतीने जाणून घेतला पाहिजे ही भावना मनात घेऊन आम्ही पुढच्या प्रवासाला निघालो.

***********

पूर्वप्रसिद्धी: साप्ताहिक विवेक, ३० जानेवारी २०११